Xã hội

Trần Đại Thắng - Họa sĩ làm sách

Lê Trang • 24/10/2026 11:27

Nhân chuyến xe “Sách đến mọi nhà” dừng chân tại Nghệ An, tôi may mắn được gặp người mình từng ngưỡng mộ qua những bìa sách cùng các ấn bản giới hạn và đặc biệt của Đông A Books. Từ những bạn đọc đợi sách ở thành Vinh sau một trận lụt lớn ngày 19/9/2026, câu chuyện đưa chúng tôi trở về với cậu bé miền núi từng giấu mẹ xuống Hà Nội mua sách năm nào…

Nội dung: Lê Trang / Trình bày: Hồng Toại • 24/10/2026

*****

Từ những đứa trẻ xứ Nghệ đợi chuyến xe “Sách đến mọi nhà” sau trận lụt lớn, câu chuyện đưa chúng tôi về tuổi thơ của anh ở xã miền núi tỉnh Hòa Bình trước đây. “Tôi thích sách trước khi biết đọc” - họa sĩ kể. Khi con chữ còn xa lạ, những hình vẽ đã giữ cậu bé Trần Đại Thắng bên trang giấy. Cậu lật sách, xem tranh, rồi lớn thêm một chút lại vẽ chi chít vào những trang sách mình có. Niềm thích thú với hình ảnh và chữ nghĩa cùng lớn lên như thế, trước cả khi cậu biết sau này mình sẽ học mỹ thuật và sống bằng nghề xuất bản sách.

“Buratino và chiếc chìa khóa vàng” là cuốn sách đầu tiên anh được sở hữu. Để mua cuốn sách ấy, mẹ đã đạp xe đưa anh từ huyện Kỳ Sơn lên thị xã Hòa Bình, thuộc tỉnh Hòa Bình trước đây. Bao nhiêu năm trôi qua, nhắc lại chuyến đi cùng mẹ, anh vẫn xúc động cùng câu chuyện về chú bé người gỗ ấy.

“Tuổi thơ mê sách cũng nhiều chuyện lắm…” - anh mỉm cười. Trong ký ức của một cậu bé 7-8 tuổi ở miền núi, phía bên kia sông Đà có khu chuyên gia Liên Xô làm việc tại công trình thủy điện Hòa Bình. Cậu bé ấy suốt ngày lân la tìm sang hiệu sách dành cho các chuyên gia, mê mẩn trước những cuốn sách tiếng Nga dù chưa biết tiếng… Ôi, đó là một thế giới thật khác!

14-15 tuổi, cũng vì mê sách mà cậu bé đó đánh liều ra quốc lộ, bắt xe khách vượt khoảng bảy mươi cây số xuống Hà Nội, tìm đến phố Tràng Tiền mua sách. Ở nhà, mẹ chỉ biết con xin đi chơi với bạn. Chiều về, sách phải giấu đi, bởi để lộ ra cũng có nghĩa là chuyến đi bí mật sẽ bị phát hiện.

Thời đó, có sách gì cũng đọc: “Tôi luôn sợ khi những trang sách chưa đọc cứ mỏng dần, vì biết câu chuyện sắp hết”. Cái tiếc ấy, người từng mê sách thuở nhỏ hẳn hiểu, vừa muốn biết nhân vật rồi sẽ ra sao, lại vừa không muốn phải rời họ quá sớm. Chuyện tuổi thơ mê sách làm tôi hình dung rõ hơn niềm vui của anh khi nhìn những bạn trẻ Nghệ An đợi sách. Trong sự háo hức của họ, dường như anh gặp lại mình, cậu bé năm xưa từng đi cả quãng đường dài chỉ để mang về vài cuốn sách.

Với anh, sách đã cho anh sống nhiều cuộc đời, khám phá những vùng đất chưa từng đặt chân tới, và tự hình dung nhân vật theo cách của mình mà không một hình thức nghệ thuật có thể chuyển tải được. Khi nói về điều ấy, anh có một sự quả quyết khiến tôi nhớ mãi: “Học mỹ thuật, nhưng nếu không được vẽ, tôi vẫn có thể sống bình thường; còn nếu không được làm sách, tôi chẳng biết mình sẽ làm gì?”. Với người đã gắn bó hơn ba mươi năm, sách gần như có mặt trong mọi lựa chọn của đời anh trong cuốn tự truyện “Tôi kể - Tất cả đều từ sách” ra mắt đầu năm 2026.

Từ cậu học trò thích vẽ, anh thi vào ngành đồ hoạ, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, rồi đến với công việc thiết kế bìa. Đó là quãng đời tên tuổi Trần Đại Thắng trở nên quen thuộc trong giới xuất bản, các đơn đặt hàng từ Nam ra Bắc liên tục tìm đến. Nhà văn Hồ Anh Thái từng nhắc đến hơn chục năm “độc diễn” của anh trong lĩnh vực bìa sách văn học. Lời ghi nhận ấy đủ cho thấy vị trí của một hoạ sĩ mà nhiều tác giả muốn gửi gắm diện mạo tác phẩm mình.

Anh kể, từ năm 1997 đến năm 2003 đã thiết kế khoảng gần 6000 bìa sách, có ngày làm tới 20 bìa. Công việc chiếm hết thời gian, đến xem ti vi cũng không còn khoảng trống. Nhưng chính giữa lúc đơn hàng dồn dập, anh bắt đầu lo mình sẽ thành một cái máy làm bìa, làm mãi đến lúc không còn cảm xúc. Nỗi lo ấy khiến anh nghĩ đến chuyện thay đổi công việc đang đem lại cho mình cả thu nhập lẫn tên tuổi.

Năm 2004, anh quyết định dừng lại để mở công ty sách. Mặc dù nghề đang thuận, anh hoàn toàn có thể tiếp tục công việc quen thuộc, nhưng người hoạ sĩ muốn tham dự sâu hơn vào đời sống một cuốn sách, từ lựa chọn tác phẩm đến cách nó thành hình và đến tay bạn đọc. Đông A books ra đời, mang theo vốn liếng mỹ thuật cùng sự say mê của một người đọc đã có từ thuở nhỏ.

Chỉ một năm sau, anh thực hiện một cuốn sách đặc biệt: Văn mới 5 năm đầu thế kỷ, tuyển tập do nhà văn Hồ Anh Thái tuyển chọn. Anh đi từ Hà Nội đến Cà Mau để xin chữ ký các tác giả. Tôi thắc mắc về sự công phu này thì nhận lại sự hào hứng của anh: “Tôi vui khi được gặp các tác giả, được họ ký vào sách mình làm. Đồng thời, tôi được đi du lịch khắp Bắc Nam luôn”. Vậy là, điều người ngoài nhìn vào thấy nhọc nhằn, anh lại đón nhận như một cơ hội đáng quý của nghề.

Từ những bản sách đánh số ấy, Đông A books từng bước đi sâu vào dòng sách sưu tập, những ấn bản giới hạn được chăm chút về giấy, bìa, minh họa và cách đóng cuốn. Người họa sĩ từng thiết kế hàng nghìn bìa sách giờ có thể dành rất nhiều thời gian cho hình hài một tác phẩm. Tôi thấy ở sự chuyển đổi ấy một đòi hỏi ngày càng cao với chính mình: Cuốn sách phải xứng với công sức người viết, với tình cảm của người muốn giữ nó lâu dài.

Bởi thế, khi tôi hỏi về khó khăn trong bước chuyển sang kinh doanh, anh trả lời: “Tôi chưa bao giờ cảm thấy một cái việc gì khó khăn cả”. Thoạt nghe, câu nói dễ khiến người ta ngỡ anh quá thuận lợi. Nhưng anh biết rõ những vấp váp, những việc kinh doanh chưa thành. Anh coi đó là trải nghiệm, và ngay trong những lần không được như mong đợi, anh vẫn tìm thấy niềm vui được làm việc mình yêu thích.

Câu chuyện những cuốn sách phải sửa lại giúp tôi hiểu thái độ ấy cụ thể hơn. Một ấn bản sưu tập bọc da ra đời từ năm 2019, sau vài năm xuất hiện tình trạng bong lớp bề mặt do vật liệu không phù hợp khí hậu. Đông A books liên hệ với người đã mua, nhận sách về bảo dưỡng rồi gửi trả. Mỗi năm, đội ngũ chỉ xử lý được khoảng hai đầu sách, vì tháo một cuốn đã hoàn thiện để phục hồi còn mất công hơn làm mới; có việc kéo dài nhiều tháng, mọi chi phí công ty chịu.

Một cuốn sách đã bán xong vẫn còn đặt lên vai người làm ra nó những trách nhiệm như thế. Anh trân trọng những góp ý, phản biện, bởi chúng buộc mình nhìn lại công việc cẩn trọng hơn. Điều anh sợ nhất là làm ra mà chẳng còn ai nói gì, vì độc giả đã quay lưng. Tôi nhận ra người bình thản trước được - mất ấy rất hiểu giá trị của lòng tin, nhất là với những người đã lựa chọn bỏ tiền và dành chỗ trên giá sách cho tác phẩm mình làm.

Nhà sách Cá Chép khép lại sau 13 năm cũng được anh nhìn bằng cách ấy. Nếu thời gian quay trở lại, dù biết rồi sẽ đóng cửa, anh vẫn làm, bởi những năm tháng được sống cùng nhà sách đáng quý hơn kết quả kinh doanh sau cùng. Anh tiếp tục đưa sách đi xa với “Sách đến mọi nhà”, tự mình gặp độc giả, nghe họ nói, chia sẻ với họ những điều tâm đắc. Những cuộc gặp ấy làm anh tiếp tục muốn lên đường…

Càng tìm hiểu về họa sĩ Trần Đại Thắng, tôi càng thấy dấu ấn của sự tự học trong công việc anh làm. Từ người đọc trở thành người thiết kế, rồi người tổ chức xuất bản, mỗi lần mở rộng công việc là một lần anh phải học thêm. Vốn mỹ thuật giúp anh biết mình muốn một cuốn sách đẹp đến đâu; để làm được, anh còn phải tìm hiểu vật liệu, kỹ thuật và những yêu cầu mà chỉ lòng say mê thôi chưa đủ đáp ứng. Anh nói: “Tuổi này rồi, tôi vẫn học mỗi ngày đấy thôi”.

Trong một cuộc trao đổi với báo chí, anh kể việc sang châu Âu, nhờ bạn bè, thầy cô kết nối để gặp những người làm sách giỏi, trực tiếp quan sát cách họ làm nghề. Từ giấy, chỉ khâu đến da, vải, keo hay hộp đựng đều có tiêu chuẩn riêng. Học càng sâu, anh càng thận trọng, sách cũng làm chậm hơn. Tôi quý sự sẵn lòng học ấy ở một người đã có tên tuổi: Anh vẫn chấp nhận bắt đầu từ những điều nhỏ nhất để làm cho đúng.

Ngoài năm mươi tuổi, anh vẫn duy trì việc học ngoại ngữ hằng ngày. Chuyện bố một người bạn bắt đầu học tiếng Anh ở tuổi năm mươi từng ở lại trong trí nhớ anh suốt nhiều năm. Sau này, gặp những người cao tuổi vẫn miệt mài làm việc, anh càng tin con người cần tiếp tục học để đầu óc vận động, để không bị giới hạn bởi kinh nghiệm mình đã có. Giữa những chuyến đi và bao công việc, anh vẫn dành thời gian cho điều mình chưa giỏi, vẫn tự đặt mình vào vị trí người học.

Những chuyến đi học nghề dần có thêm niềm vui mang sách mình làm giới thiệu với thế giới. Tại Hội chợ Nghệ thuật sách quốc tế CODEX năm 2024 ở Mỹ, Đông A đem đến các ấn bản giới hạn, trong đó Số đỏ in trên giấy dó được chú ý, còn bản tiếng Anh The Great Gatsby bán hết tại hội sách. Anh đồng thời tìm cơ hội gặp nghệ nhân, xưởng đóng sách và các đơn vị cung cấp vật liệu để học thêm. Sách được đón nhận, nhưng người làm ra chúng vẫn còn nhiều điều muốn tìm hiểu cho lần trở về.

Trong cuộc trò chuyện với tôi, anh dành nhiều tâm huyết kể về Lịch sử Việt Nam bằng hình, cuốn sách được ấp ủ từ năm 2007 đến khi xuất bản vào cuối năm 2024. Ý tưởng nảy sinh khi anh thấy những cuốn bách khoa bằng hình ảnh về lịch sử các nước tại Hội sách Frankfurt. Muốn Việt Nam có một cuốn sách như thế, anh bắt tay vào làm, nhưng đề tài quá rộng, những năm đầu khó tìm được người nhận thực hiện. Công việc cứ khởi động rồi lại phải dừng.

Đến năm 2017, Đông A tổ chức một bộ phận chuyên trách, các biên tập viên tìm chuyên gia cho từng lĩnh vực để đặt bài, hiệu đính. Anh đi hơn 100 bảo tàng, di tích trong và ngoài nước chụp ảnh. Tôi nhớ chi tiết những khoảng trống trên trang dàn: Cần hình gì, anh lại đi tìm chụp hình ấy, gửi về để hoàn thiện. 17 năm của một ý tưởng được làm nên bởi từng việc cụ thể như vậy, trong đó có cả những lần phải bắt đầu lại.

Từ câu chuyện ấy, tôi đặt trước anh một mong muốn của người làm báo xứ Nghệ: nếu làm cuốn sách riêng về đất và người Nghệ An, anh sẽ bắt đầu ở đâu? Anh nghĩ đến Làng Sen, đến cậu bé Nguyễn Sinh Cung, rồi từ đó mở ra lịch sử vùng đất và những nhân vật đặc sắc. Mặc dù mới chỉ là một ý tưởng trong cuộc trò chuyện, nhưng tôi muốn giữ lại trong bài báo này, bởi tôi hiểu, anh có thể theo đuổi một cuốn sách lâu đến thế nào…