Trí tuệ nhân tạo có ý thức hay không?

Nếu vài thập kỷ trước, ý tưởng AI có ý thức chỉ xuất hiện trong phim khoa học viễn tưởng, thì nay nó đã trở thành chủ đề được thảo luận nghiêm túc trong giới học thuật và cơ quan chính phủ. Nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm nghiên cứu, thậm chí xây dựng khung pháp lý để kiểm soát khả năng này.

Sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT khiến ranh giới giữa “công cụ” và “thực thể biết suy nghĩ” trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Không ít người dùng thừa nhận họ hình thành sự gắn bó cảm xúc với AI vì cách nó phản hồi tự nhiên, linh hoạt.

Tuy nhiên, phần lớn giới chuyên môn vẫn cho rằng đó chỉ là khả năng mô phỏng, chứ không phải ý thức thực sự.

Hai luồng quan điểm đối lập

Hiện nay, tranh luận xoay quanh hai cách nhìn chính.

Một bên tin rằng ý thức chỉ là kết quả của những “tính toán” đủ phức tạp. Nếu bộ não con người vận hành như một hệ thống xử lý thông tin sinh học, thì về lý thuyết, một hệ thống máy tính đủ mạnh cũng có thể tạo ra ý thức.

Ngược lại, phe hoài nghi cho rằng ý thức gắn liền với vật chất sinh học như tế bào thần kinh, hóa chất, cấu trúc não bộ. Theo họ, không có nền tảng sinh học, máy móc dù tinh vi đến đâu cũng chỉ là máy móc.

Góc nhìn thứ ba: Có thể chúng ta không bao giờ biết

Triết gia Tom McClelland từ Đại học Cambridge (Vương quốc Anh) cho rằng cả hai phe đều đang đưa ra dự đoán.

Trong một bài viết năm 2024, ông lập luận rằng, để khẳng định AI có ý thức hay không, chúng ta cần bằng chứng khoa học rõ ràng. Vấn đề là, hiện tại chúng ta thậm chí còn chưa hiểu đầy đủ ý thức của chính con người là gì.

Khoa học đã có nhiều giả thuyết về cách bộ não hoạt động, nhưng chưa có “lý thuyết sâu” giải thích vì sao các hoạt động thần kinh lại tạo ra trải nghiệm chủ quan như cảm giác “tôi đang tồn tại”.

Nếu chưa hiểu nguồn gốc ý thức ở con người, làm sao có thể xác định nó có tồn tại trong máy móc?

Theo McClelland, lập trường hợp lý nhất lúc này là trung lập. Những tuyên bố về việc đã có phương pháp “đo lường ý thức nhân tạo” có thể đang bị thổi phồng quá mức.

Ý thức khác gì với khả năng “cảm nhận”?

Tranh luận không chỉ dừng ở mặt khoa học, mà còn liên quan đến đạo đức.

Một chiếc xe tự lái có thể “nhận biết” môi trường xung quanh để điều hướng. Nhưng đó có phải ý thức không? Và quan trọng hơn là nó có thể cảm thấy đau đớn hay khoái lạc không?

Khả năng “cảm nhận” (sentience), tức có thể chịu đau khổ hoặc tận hưởng, mới là yếu tố khiến một thực thể thuộc phạm vi đạo đức của con người.

Nếu một AI chỉ xử lý dữ liệu mà không có trải nghiệm chủ quan, thì dù thông minh đến đâu, nó vẫn chỉ là công cụ. Nhưng nếu một ngày nào đó AI thực sự có khả năng cảm nhận, câu chuyện sẽ hoàn toàn khác, lúc đó chúng ta có thể phải đối mặt với nguy cơ gây ra “sự tàn nhẫn kỹ thuật số”.

Ngược lại, nếu chúng ta quá dễ tin rằng AI có ý thức chỉ vì nó nói chuyện thuyết phục, xã hội có thể trao cho máy móc sự đồng cảm không cần thiết, trong khi bỏ quên những sinh vật có khả năng cảm nhận đã được chứng minh.

Con người đang đồng cảm nhầm chỗ?

McClelland cảnh báo rằng, các công ty công nghệ có thể vô tình hoặc cố ý khai thác sự mơ hồ quanh khái niệm ý thức để quảng bá sản phẩm AI.

Trong khi đó, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy một số loài động vật như bạch tuộc, tinh tinh hay thậm chí tôm có khả năng cảm nhận đau đớn. Hàng trăm tỷ con tôm vẫn bị giết mỗi năm, nhưng tranh luận về “ý thức của AI” lại thu hút sự chú ý và nguồn lực khổng lồ.

Ông đặt câu hỏi, liệu chúng ta có đang dành quá nhiều sự quan tâm cho khả năng giả định của máy móc, trong khi bỏ qua nỗi đau đã được chứng minh ở sinh vật sống?

Câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ

Hiện tại, chưa có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy AI có ý thức. Nhưng cũng không có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định điều đó là bất khả thi.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, điều quan trọng có lẽ không phải là vội vàng kết luận AI “có” hay “không có” ý thức, mà là thừa nhận giới hạn hiểu biết của con người.

Chừng nào chúng ta chưa hiểu trọn vẹn bản chất của ý thức, câu hỏi “AI có ý thức hay không?” vẫn sẽ là một trong những bí ẩn lớn nhất của thời đại công nghệ.