Triển vọng Thổ Nhĩ Kỳ quay lại chương trình F-35

Các tín hiệu ngoại giao mới từ Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ đang làm dấy lên khả năng Ankara có thể quay lại chương trình tiêm kích tàng hình thế hệ thứ 5 F-35, sau nhiều năm bị loại khỏi hợp tác và chịu trừng phạt theo Đạo luật chống đối thủ của Mỹ thông qua cấm vận (CAATSA).

Theo The EurAsian Times, Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack cho biết các vướng mắc liên quan “có thể được hai bên tháo gỡ trong vòng 4-6 tháng tới”. Reuters sau đó dẫn lời Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan nói Washington sẽ “rất sớm” dỡ bỏ trừng phạt Ankara theo CAATSA.

Bối cảnh: F-35 bị dừng, trừng phạt CAATSA và điểm nghẽn S-400

Trang Turkish Minute cho biết CAATSA được ban hành năm 2017, cho phép Mỹ áp đặt trừng phạt với các quốc gia thực hiện hợp đồng mua bán vũ khí quy mô lớn với Nga, Iran hoặc Triều Tiên.

Năm 2019, Washington ngừng bán F-35 và loại Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình hợp tác sản xuất F-35. Đến năm 2020, Mỹ áp đặt trừng phạt với ngành công nghiệp quốc phòng của đồng minh trong NATO theo CAATSA. Theo bài viết, chuỗi quyết định này xuất phát từ việc Thổ Nhĩ Kỳ mua hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga.

Thương vụ S-400 được mô tả là bước đi chưa từng có tiền lệ, đánh dấu lần đầu một quốc gia thành viên NATO mua hệ thống vũ khí tiên tiến của Nga.

Phân tích kỹ thuật: vì sao S-400 trở thành rào cản với F-35

Bài viết nêu, Thổ Nhĩ Kỳ đàm phán mua S-400 sau khi Mỹ nhiều lần từ chối cung cấp hệ thống tên lửa phòng không Patriot. Một nguyên nhân khiến thương vụ Patriot bất thành là Thổ Nhĩ Kỳ yêu cầu chuyển giao công nghệ; Washington lo ngại điều này đi ngược lại các lợi ích chính đáng của nhà sản xuất Mỹ, đồng thời làm phát sinh các quan ngại về an ninh quốc gia.

Ngược lại, thương vụ S-400 được cho là bao gồm hợp tác sản xuất và chuyển giao công nghệ, phù hợp với mục tiêu dài hạn của Thổ Nhĩ Kỳ về độc lập công nghiệp quốc phòng.

The National Interest được dẫn lại với đánh giá S-400 là “yếu tố làm thay đổi cuộc chơi”. Dù bài viết không công bố chi tiết kỹ thuật, cách mô tả này cho thấy S-400 được nhìn nhận như một năng lực phòng không chiến lược có thể ảnh hưởng đến tính toán trang bị, huấn luyện và tích hợp hệ thống của các bên.

Khía cạnh tác chiến: bài toán “tích hợp sức mạnh không quân thống nhất” của NATO

Theo Defence Security Asia, Mỹ và NATO ý thức rằng việc cô lập Thổ Nhĩ Kỳ vì thương vụ S-400 có nguy cơ tạo ra “khoảng trống tác chiến” từ Đông Địa Trung Hải đến Biển Đen trong bối cảnh các đối thủ mở rộng tầm ảnh hưởng. Bài viết cũng nêu các cuộc khủng hoảng tại Trung Đông và châu Âu khiến nhu cầu của NATO về “tích hợp sức mạnh không quân thống nhất” trở nên cấp bách.

Ở góc độ triển khai lực lượng, Bloomberg lưu ý Thổ Nhĩ Kỳ là nơi đặt căn cứ không quân Incirlik, được mô tả là then chốt đối với hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Euronews cũng cho rằng Mỹ xem Thổ Nhĩ Kỳ là đối tác quan trọng và là nhà trung gian đáng tin cậy trong các nỗ lực tìm giải pháp chấm dứt xung đột tại dải Gaza và Ukraine.

Các chi tiết này cho thấy vấn đề F-35 và CAATSA không chỉ là câu chuyện mua sắm vũ khí, mà còn liên quan đến cách phân bổ năng lực không quân trong liên minh, khả năng phối hợp và yêu cầu duy trì hiện diện ở các hướng chiến lược.

Nhu cầu của Thổ Nhĩ Kỳ: giải pháp ngắn hạn trước khi KAAN sẵn sàng

Defence Security Asia cho biết nhiều máy bay tiêm kích của không quân Thổ Nhĩ Kỳ đang trở nên “già cỗi”, trong khi nước này phát triển máy bay tiêm kích nội địa thế hệ thứ 5 KAAN nhằm lấp khoảng trống. Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ “không thể chỉ chờ đợi nhiều năm” để KAAN bắt đầu được bàn giao.

Trong bối cảnh đó, Ankara được mô tả là cần một giải pháp ngắn hạn để duy trì năng lực răn đe đáng tin cậy, và F-35 được đánh giá “hoàn toàn phù hợp” khi thuộc nhóm tiêm kích hiện đại hàng đầu thế giới.

Điểm còn chưa rõ: “giải pháp sáng tạo” và mốc thời gian 4-6 tháng

Đại sứ Tom Barrack nói quan hệ giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan ngày càng gần gũi kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng. Bài viết cho biết tháng 9 năm nay, Tổng thống Erdogan thăm Nhà Trắng lần đầu kể từ năm 2019.

Defence Security Asia cho hay hai bên đã thảo luận một “giải pháp sáng tạo” cho bế tắc liên quan thương vụ S-400, nhưng hiện chưa có thông tin chi tiết về nội dung giải pháp. Sau cuộc gặp, Tổng thống Donald Trump được dẫn lời úp mở rằng Tổng thống Erdogan “sẽ làm điều gì đó cho chúng tôi”, Ankara sẽ thành công khi “mua những gì mà ông ấy muốn”, và Washington có thể “rất sớm” dỡ bỏ trừng phạt.

Tháng 10, Tổng thống Erdogan tuyên bố chuyến thăm Nhà Trắng mở ra kỷ nguyên mới trong quan hệ song phương và bày tỏ hy vọng “vấn đề F-35 sẽ được giải quyết và lệnh trừng phạt theo CAATSA sẽ được dỡ bỏ”.

Defense One bình luận rằng “đã 6 năm” kể từ khi Thổ Nhĩ Kỳ bị loại khỏi chương trình F-35 và cho rằng nếu một giải pháp có thể được công bố trước Hội nghị thượng đỉnh NATO tiếp theo, dự kiến tổ chức tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 7-2026, thì đó sẽ là diễn biến đáng hoan nghênh đối với cộng đồng xuyên Đại Tây Dương.

Mốc thời gian chính theo các nguồn được dẫn

Ở thời điểm hiện tại, các tuyên bố về thời hạn “4-6 tháng” và khả năng dỡ trừng phạt “rất sớm” mới dừng ở mức tín hiệu chính trị. Bài toán kỹ thuật và cơ chế thực thi liên quan đến S-400, CAATSA và chương trình F-35 vẫn chưa được các bên công bố chi tiết.