Triển vọng từ cây dược liệu chịu hạn ở xã miền núi Nghệ An

Từ đất khô cằn đến cánh đồng dược liệu xanh tốt

Gần trưa, nắng đầu tháng Năm như đổ lửa xuống cánh đồng bản Piềng Khử, xã Châu Khê. Xa xa, những thửa mía còi cọc, ruộng ngô cháy lá vì hạn hán kéo dài. Giữa gam màu xám bạc của đất đồi khô cằn, gần 2 sào sả Java của gia đình bà Lương Thị Tiệp lại nổi bật với màu xanh mướt. Đứng giữa ruộng sả thơm nồng, bà Tiệp cho biết, trước đây gia đình từng luân phiên trồng sắn, dứa rồi cỏ voi trên diện tích đất này. Thế nhưng, đất cao cưỡng, thiếu nước nên cây trồng nào cũng cho năng suất thấp. Chăn nuôi sa sút, cỏ voi không còn phù hợp để phát triển, gia đình nhiều lần loay hoay tìm cây trồng mới nhưng chưa biết chọn loại cây nào phù hợp.

Đầu năm 2026, thông qua Dự án liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị trồng và chế biến cây sả Java, tràm 5 gân, gia đình bà được hỗ trợ giống, phân bón, tiền làm đất, hướng dẫn kỹ thuật và ký cam kết bao tiêu sản phẩm. 2 sào đất được chuyển sang trồng sả Java. “Sau 4 tháng, dù nắng hạn kéo dài nhưng cây vẫn phát triển tốt. Chắc khoảng 1 tuần nữa là thu hoạch lứa đầu. Nếu thời tiết thuận lợi, mỗi năm có thể cắt 5-6 lứa sả, thu nhập khoảng 10-12 triệu đồng/sào”, bà Tiệp phấn khởi nói.

Không riêng gia đình bà Tiệp, nhiều hộ dân ở các bản Chôm Lôm, Piềng Khử, Huồi Mạc cũng đang chuyển đổi diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng sả Java. Trên những triền đồi trước đây chỉ trồng cỏ voi, keo lá tràm hoặc bỏ hoang vì khô hạn, nay những ruộng sả đang dần phủ xanh. Đang làm cỏ cho ruộng sả của gia đình, ông Vi Xuân Hòa, ở bản Piềng Khử cho biết, cây sả rất phù hợp với điều kiện địa phương. “Giống sả này chịu hạn tốt, ít sâu bệnh, không cần chăm sóc cầu kỳ. Trước đây trồng cỏ voi hay tràm hiệu quả không cao, giờ có doanh nghiệp bao tiêu nên bà con yên tâm hơn nhiều”, ông Hòa cho biết.

Theo số liệu từ Phòng Kinh tế - Hạ tầng, UBND xã Châu Khê, đến nay, toàn xã đã trồng hơn 20 ha sả Java, chủ yếu tại các bản: Chôm Lôm, Piềng Khử, Huồi Mạc, bản Boong. Đối tượng tham gia chủ yếu là hộ nghèo, cận nghèo. Các hộ được hỗ trợ giống, vật tư, tiền làm đất và bao tiêu sản phẩm theo chuỗi liên kết.

Ông Nguyễn Trọng Bằng - chuyên viên Phòng Kinh tế - Hạ tầng xã Châu Khê cho biết: “Sả Java là loại cây có nhiều ưu điểm đối với vùng đất khô hạn miền núi. Cây dễ trồng, ít sâu bệnh, chịu hạn tốt, không kén đất, phù hợp với đất dốc, khô cằn. Một lần trồng có thể cho thu hoạch liên tục 5-6 năm, mỗi năm thu hoạch 5-6 lứa. Theo tính toán, sả Java có năng suất bình quân đạt khoảng 15 tấn/ha/năm, doanh thu từ 120-140 triệu đồng/ha, lợi nhuận khoảng 90-100 triệu đồng/ha/năm. Đặc biệt, cây gần như không phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, tiết giảm đáng kể chi phí sản xuất”.

Không chỉ sả Java, cây tràm 5 gân cũng đang được kỳ vọng trở thành cây trồng mới giúp người dân vùng biên thoát nghèo. Ông Lộc Văn Ân cùng 4 hộ dân ở bản Piềng Khử được hỗ trợ trồng 7 ha tràm 5 gân. Hiện cây mới xuống giống nhưng người dân rất kỳ vọng bởi toàn bộ đầu vào và đầu ra đều được hỗ trợ liên kết. “Chúng tôi chủ yếu bỏ công chăm sóc. Giống, phân bón, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm đã có Nhà nước và doanh nghiệp hỗ trợ nên rất yên tâm”, ông Ân chia sẻ.

Theo tìm hiểu, tràm 5 gân là loại cây dược liệu có khả năng thích nghi tốt với điều kiện miền núi, ít sâu bệnh, phù hợp với đất đồi khô hạn. Mỗi ha tràm 5 gân có thể mang lại thu nhập từ 130-150 triệu đồng/năm nhờ khai thác tinh dầu. Đây được xem là hướng đi triển vọng trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở các xã miền Tây Nghệ An.

Liên kết bao tiêu, hình thành vùng nguyên liệu bền vững

Nếu như trước đây, cái khó lớn nhất của người dân miền núi là “trồng được nhưng không biết bán cho ai”, thì nay nhiều hộ dân ở xã Châu Khê đã yên tâm hơn khi các mô hình dược liệu đều gắn với liên kết bao tiêu sản phẩm.

Ngoài sả Java và tràm 5 gân, cây húng quế hiện cũng đang trở thành cây trồng chủ lực tại nhiều bản của xã Châu Khê. Từ Dự án liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị cây húng quế thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hàng chục hộ dân được hỗ trợ giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và tiêu thụ sản phẩm.

Trước đây, 2 sào đất của gia đình ông Nguyễn Đình Tâm ở thôn 2/9 chủ yếu trồng ngô, sắn, mía nhưng thu nhập bấp bênh. Sau khi chuyển sang trồng húng quế, mỗi năm gia đình thu về 15-20 triệu đồng. “Cây này chịu hạn tốt, ít sâu bệnh, thu hoạch nhiều lứa nên ổn định hơn các cây trồng trước đây. Gia đình có thêm nguồn thu để trang trải cuộc sống. Có đầu ra nên bà con mạnh dạn đầu tư hơn”, ông Tâm chia sẻ.

Hiện toàn xã Châu Khê có gần 12 ha húng quế, tập trung tại thôn 2/9, bản Boong, Piềng Khử, Khe Thơi… Bình quân mỗi ha cho thu nhập 120-150 triệu đồng/năm, cao gấp nhiều lần so với trồng ngô, sắn trước đây.

Để đảm bảo đầu ra ổn định, Hợp tác xã Nông nghiệp Thành Công Châu Khê, đơn vị chủ trì liên kết đã đầu tư hơn 2,6 tỷ đồng xây dựng hệ thống máy móc chế biến tinh dầu. Đồng thời cam kết bao tiêu sản phẩm dài hạn cho người dân. Theo ông Phạm Văn Hoàng - Giám đốc HTX, đơn vị cam kết thu mua toàn bộ sản phẩm sả Java tối thiểu trong 5 năm và tràm 5 gân trong 10 năm. Giá thu mua sàn được quy định rõ trong hợp đồng, trong đó, sả Java tối thiểu 1 triệu đồng/tấn, tràm 5 gân tối thiểu 2 triệu đồng/tấn; nếu giá thị trường cao hơn sẽ thu mua theo giá thị trường.

“Trong quá trình liên kết, chúng tôi bố trí cán bộ kỹ thuật thường xuyên bám địa bàn, hướng dẫn người dân từ khâu làm đất, trồng, chăm sóc đến thu hoạch nhằm đảm bảo vùng nguyên liệu đạt chất lượng phục vụ chế biến tinh dầu”, ông Hoàng cho biết thêm.

Với người dân vùng biên Châu Khê, điều quan trọng nhất không chỉ là hỗ trợ giống hay kỹ thuật mà là có đầu ra ổn định. Ông Kha Văn Thành - Trưởng bản Chôm Lôm chia sẻ: “Nông dân chúng tôi sợ nhất là được mùa mất giá, làm ra không bán được. Nay có doanh nghiệp ký bao tiêu nên bà con yên tâm sản xuất hơn nhiều”.

Xác định phát triển cây dược liệu là hướng đi phù hợp trong tái cơ cấu nông nghiệp vùng biên, xã Châu Khê đang từng bước hình thành các vùng nguyên liệu tập trung gắn với chế biến và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Không chỉ mở ra sinh kế mới cho người dân, các mô hình này còn góp phần thay đổi tập quán sản xuất manh mún, tận dụng hiệu quả diện tích đất đồi khô hạn vốn lâu nay canh tác kém hiệu quả. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, nắng nóng, thiếu nước diễn ra thường xuyên, việc chuyển sang các loại cây dược liệu có khả năng chịu hạn tốt được xem là hướng đi thích ứng lâu dài cho sản xuất nông nghiệp miền núi.

Ông Nguyễn Thế Mạnh - Chủ tịch UBND xã Châu Khê cho biết, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã mở rộng liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, đồng thời, đầu tư hạ tầng phục vụ vùng nguyên liệu như điện, nước, khoan giếng chống hạn. “Mục tiêu không chỉ dừng ở chuyển đổi cây trồng mà hướng tới xây dựng vùng dược liệu hàng hóa ổn định, gắn sản xuất với chế biến, tạo việc làm và nâng cao thu nhập bền vững cho người dân miền núi”, ông Mạnh cho biết.