Trọng thầy - Nền tảng của đạo học
Tháng 11 về, những bó hoa và lời tri ân lại dành cho người đứng lớp. Chính sách dành cho nhà giáo được quan tâm hơn, xã hội gửi gắm nhiều kỳ vọng. Thế nhưng, đâu đó vẫn có chuyện nhà giáo bị đe dọa, hành hung, học sinh chịu bạo lực, có người bị đối xử bất công ngay trong trường mình. Chuyện buồn không đại diện cho ngành Giáo dục, nhưng khiến ta tự hỏi: Tôn vinh nhà giáo liệu đã trọn vẹn khi sự tôn trọng đôi lúc vắng bóng trong cách người ta đối xử với nhau?

TS. Hoàng Ngọc Vinh
(Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT)
******
Tháng 11 về, những bó hoa và lời tri ân lại dành cho người đứng lớp. Chính sách dành cho nhà giáo được quan tâm hơn, xã hội gửi gắm nhiều kỳ vọng. Thế nhưng, đâu đó vẫn có chuyện nhà giáo bị đe dọa, hành hung, học sinh chịu bạo lực, có người bị đối xử bất công ngay trong trường mình. Chuyện buồn không đại diện cho ngành Giáo dục, nhưng khiến ta tự hỏi: Tôn vinh nhà giáo liệu đã trọn vẹn khi sự tôn trọng đôi lúc vắng bóng trong cách người ta đối xử với nhau?
Nhân cách người dạy, nghĩa tình người học
Ở làng quê Việt Nam xưa, thầy đồ không chỉ dạy mặt chữ mà còn truyền đạo lý, giữ nếp học, góp phần định hình cách cư xử trong gia đình và cộng đồng. Lời dạy theo học trò suốt đời, truyền sang thế hệ sau. Không phải mọi khuôn phép cũ đều còn phù hợp, nhưng tình yêu đất nước, quê hương, lòng hiếu học, sự ngay thẳng và nghĩa tình thầy trò vẫn luôn là điều đáng quý của văn hóa Việt.
Xứ Nghệ, vùng đất có truyền thống hiếu học, trọng thầy, còn lưu câu chuyện về thầy Nguyễn Thức Tự ở Nghi Lộc. Trong số học trò, có các cụ Phan Bội Châu, Nguyễn Sinh Sắc cùng nhiều chí sĩ yêu nước. Năm 1900, khi thầy tròn 60 tuổi, các môn sinh làm bức trướng mừng thọ với chữ ký của 36 người. Sau khi thầy mất, trong lời điếu, cụ Phan Bội Châu nhắc đến sự hiếm quý của người thầy dạy trò nên người. Tiếng thơm đất học xứ Nghệ vì thế đâu chỉ ở bảng vàng khoa cử, mà còn ở nhân cách người dạy và nghĩa tình người học.
Nhà giáo hôm nay tiếp nối sứ mệnh ấy trong một thời đại khác. Dạy tiếng Việt, Lịch sử, văn chương hay khoa học đều có thể bồi đắp lòng yêu nước, năng lực suy nghĩ độc lập và ý thức gìn giữ bản sắc. Nhà giáo còn đánh thức những khả năng chưa bộc lộ, nâng đỡ học trò khó khăn để các em trưởng thành. Không phải nhân tài nào cũng từng đứng đầu lớp; nhiều tài năng được nhận ra nhờ một người thầy nhìn xa hơn điểm số.
Luật Nhà giáo có hiệu lực từ đầu năm 2026 ghi nhận vai trò của nhà giáo trong phát triển nguồn nhân lực, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Lịch sử cho thấy đóng góp ấy không kết thúc sau một tiết học mà tiếp tục trong phẩm chất và những việc làm của các thế hệ trưởng thành từ nhà trường.

Phẩm giá thuộc về con người, không phải danh hiệu cho người có thành tích. Nhà giáo dù mắc sai sót vẫn phải được đối xử công bằng, có quyền giải trình và được bảo vệ danh dự; còn sự kính trọng của học trò và xã hội phải được gây dựng bằng năng lực, nhân cách, trách nhiệm. Bảo vệ nhà giáo không có nghĩa bao che khuyết điểm, cũng như xử lý sai phạm không cho phép ai hạ nhục người khác.
Một lời nhận xét có thể khiến đứa trẻ tự tin, cũng có thể làm em mang mặc cảm nhiều năm. Nghiêm khắc là cần, nhưng quát mắng, bêu riếu không phải giáo dục; thương yêu cũng không có nghĩa dễ dãi. Nhà giáo làm gương từ những việc thường ngày: Chuẩn bị bài chu đáo, chấm điểm trung thực, không phân biệt học sinh nghèo với học sinh khá giả, không tô hồng thành tích và đủ bản lĩnh nhận lỗi khi chính mình sai. Muốn học trò biết tôn trọng người khác, trước hết các em phải được đối xử bằng sự tôn trọng.
Người thầy cũng không thể dựa vào lòng tốt mà thôi cập nhật chuyên môn. Tri thức đổi thay, học sinh cần biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tranh luận thay vì chỉ nhớ đáp án. Tận tâm nhưng lạc hậu sẽ khó giúp học trò đi xa; bằng cấp, giải thưởng mà thiếu lòng nhân ái cũng khó giữ niềm tin. Nhà giáo mẫu mực cần cả thực học, thực tâm và liêm chính.
Những giá trị ấy còn bị thử thách bởi lối sống thực dụng. Khi một số quan hệ xã hội ngày càng nặng chuyện tiền bạc, có phụ huynh coi học phí như khoản mua dịch vụ, học sinh là “thượng đế”, rồi đòi thầy cô đáp ứng mọi ý muốn; cũng có nhà giáo để lợi ích vật chất len vào việc dạy và đánh giá học trò. Đổ hết cho kinh tế thị trường thì dễ, nhưng không đúng: Gia đình có quyền yêu cầu chất lượng, nhà giáo phải được trả công xứng đáng, song giáo dục không phải một cuộc mua bán thuần túy. Tiền có thể mua thiết bị, sách vở, điều kiện học tập tốt hơn, nhưng không thể mua được tấm gương liêm chính, lòng tận tụy và sức cảm hóa của một nhà giáo mẫu mực. Vì vậy, giữ gìn phẩm giá là trách nhiệm mỗi ngày của chính người trong nghề, chứ không đợi đến 20/11 mới nhắc nhau.
Gìn giữ phẩm giá người thầy
Luật pháp đã ghi nhận vị thế nhà giáo, nhưng người đứng lớp cảm nhận sự tôn trọng qua những việc cụ thể. Một người nhận hoa ngày lễ mà không dám nói thật trong cuộc họp vì sợ trù dập, một nhà giáo tận tụy bị gạt khỏi cơ hội bồi dưỡng hoặc khen thưởng vì quan hệ thân quen, hay bị quy kết trước khi được giải trình, đều khó thấy mình được trân trọng. Trường treo khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” nhưng vẫn để xảy ra chuyện bêu riếu, đánh đập học sinh, đe dọa, hành hung nhà giáo thì chữ “lễ” chưa thực sự đi vào đời sống.
Cơ quan quản lý phải biến chính sách thành điều kiện làm việc thực tế. Thu nhập để yên tâm gắn bó, cơ hội phát triển nghề nghiệp công bằng, tuyển dụng minh bạch, đánh giá đúng năng lực, khen thưởng đúng người và kỷ luật đúng lỗi. Nhà giáo cần được góp ý chuyên môn, giải trình, khiếu nại, được bảo vệ trước bạo lực và xúc phạm.
Trong trường học, trách nhiệm hiện lên rõ nhất ở người đứng đầu. Hiệu trưởng biết nghe ý kiến trái chiều, phân công công tâm, không né tránh khi nhà giáo bị xâm hại hay học sinh chịu tổn thương, sẽ tạo niềm tin hơn những bài diễn văn tri ân. Công đoàn, các đoàn thể phải lên tiếng khi quyền lợi chính đáng của nhà giáo bị xâm phạm, giúp giải quyết mâu thuẫn từ sớm, thay vì chỉ tổ chức phong trào. Cách giải quyết khiếu nại và bảo vệ người dám nói thật có khi ý nghĩa hơn khẩu hiệu trên tường.

Phụ huynh có quyền chất vấn chất lượng dạy học và bảo vệ con, nhưng không vì đã đóng học phí mà được xúc phạm hay ép nhà giáo sửa điểm, thay đổi quyết định kỷ luật. Học sinh cần được dạy lòng biết ơn, đồng thời được nói khi thấy bất công; người thầy cũng cần biết lắng nghe. Khi xung đột lan lên mạng xã hội, càng cần bình tĩnh xác minh, không vội kết tội nhà giáo hay phớt lờ tiếng nói của học sinh. Bạo lực từ phía nào cũng phải ngăn chặn và xử lý công bằng.
Gìn giữ phẩm giá nhà giáo vừa là bổn phận của mỗi người dạy học, vừa là trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và cộng đồng. Khi nhà giáo được tôn trọng, học sinh được bảo vệ và sai phạm được xử lý công minh, niềm tin của nhân dân vào sự nghiệp giáo dục mà Đảng, Nhà nước và toàn xã hội chăm lo cũng được bồi đắp.
Ngày 20/11 qua đi, những bó hoa rồi cũng phai, nhưng dấu ấn người thầy còn ở lại. Có nhà giáo chẳng mang danh hiệu nào mà vẫn giúp học trò tìm ra khả năng, vượt qua thất bại và sống ngay thẳng. Những lớp học trò ấy có thể thành tài, đi khắp mọi phương trời, vẫn nhớ người thầy một thời nghiêm khắc mà từ ái, đã dạy mình cả chữ nghĩa lẫn cách làm người. Đó mới là sự tôn vinh bền lâu, không món quà nào đo hết được.


