Trung Đông và bài toán quyền lực giữa Mỹ, Israel và Iran
Trung Đông đang là tâm điểm của địa chính trị toàn cầu khi căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran liên tục leo thang mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những cuộc không kích, các tuyên bố cứng rắn cũng như các động thái quân sự liên tiếp đã khiến nhiều chuyên gia lo ngại về nguy cơ của một cuộc xung đột kéo dài và lan rộng.
.jpeg)
Trung Đông đang là tâm điểm của địa chính trị toàn cầu khi căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran liên tục leo thang mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những cuộc không kích, các tuyên bố cứng rắn cũng như các động thái quân sự liên tiếp đã khiến nhiều chuyên gia lo ngại về nguy cơ của một cuộc xung đột kéo dài và lan rộng. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tưởng như rất rõ ràng của một liên minh đối đầu với Iran, một số nhà phân tích cho rằng, lợi ích chiến lược giữa Mỹ và Israel không hoàn toàn trùng khớp. Điều này có thể tạo ra những biến số quan trọng, không chỉ đối với cục diện Trung Đông mà còn đối với nền kinh tế toàn cầu cũng như tương lai của chiến tranh công nghệ cao. Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An đã có cuộc phỏng vấn Đại sứ Nguyễn Quang Khai - nguyên Đại sứ Việt Nam tại Iraq, UAE và một số nước Trung Đông và Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Đại học VinUni.
Thực hiện: Hương Giang, Hoàng Yến • 10/03/2026
P.V: Hiện nay, có nhiều ý kiến cho rằng, Mỹ và Israel tuy cùng đối đầu với Iran nhưng mục tiêu chiến lược lại không hoàn toàn giống nhau. Hai vị khách mời đánh giá như thế nào về nhận định này? Nếu có sự khác biệt giữa lợi ích của Washington và Tel Aviv, thì sự khác biệt đó thể hiện ở những điểm nào trong cách tiếp cận cuộc xung đột hiện nay?
Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Mặc dù Mỹ và Israel đang phối hợp chặt chẽ trong chiến dịch quân sự chống Iran, giữa Washington và Tel Aviv vẫn tồn tại những khác biệt nhất định về lợi ích chiến lược.
Cả Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đều thống nhất không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Tuy nhiên, hai bên khác nhau về cách tiếp cận. Ông Trump ưu tiên sức ép kết hợp ngoại giao nhằm buộc Tehran chấp nhận một thỏa thuận hạt nhân mới, trong khi ông Netanyahu thiên về các biện pháp cứng rắn, thậm chí muốn làm tê liệt hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran - điều mà Israel coi là mối đe dọa sống còn.
Mỹ muốn ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân thông qua răn đe và đàm phán, đồng thời, tránh để xung đột leo thang thành chiến tranh khu vực vì lo ngại ảnh hưởng đến an ninh năng lượng và các căn cứ quân sự tại Vùng Vịnh. Trong khi đó, Israel sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn, tiến hành các đòn tấn công phủ đầu nhằm vào các mục tiêu chiến lược của Iran. Đối với Israel, Iran là mối đe dọa an ninh số một, đồng thời là quốc gia hậu thuẫn cho các lực lượng như Hezbollah, Houthi và Hamas. Vì vậy, Tel Aviv muốn giải quyết tận gốc mối đe dọa này. Tuy nhiên, bất chấp những khác biệt đó, Mỹ vẫn là đồng minh quan trọng nhất của Israel.
P.V: Đại sứ Nguyễn Quang Khai đã đưa ra quan điểm của mình. Vậy Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh có suy nghĩ như thế nào?
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: Tôi có cách nhìn hơi khác một chút.
Mỹ và Israel có thể khác nhau về phương thức, nhưng mục tiêu chung vẫn là khiến Iran – nếu không sụp đổ – thì cũng phải nằm trong quỹ đạo chi phối của Mỹ và Israel.
Theo chiến lược an ninh mới của Mỹ công bố cuối năm 2025, Washington muốn tập trung nguồn lực cho khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Muốn làm được điều đó thì phải giải quyết “cái gai” là Iran. Nếu Iran suy yếu hoặc rơi vào quỹ đạo kiểm soát của Mỹ, các quốc gia Trung Á cũng có thể dần chịu ảnh hưởng của Washington, từ đó tạo áp lực chiến lược lên khu vực phía Tây của Trung Quốc và phía Tây Nam của Nga.
Tuy nhiên, phản ứng của các nước vùng Vịnh cho thấy những tính toán phức tạp. Dù có căn cứ quân sự của Mỹ, phần lớn các nước này chỉ lên tiếng phản đối căng thẳng nhưng chưa tham gia trực tiếp vào hành động quân sự. Một phần vì Iran vẫn là đối trọng quan trọng trong khu vực; nếu Iran sụp đổ, Trung Đông có thể rơi vào tình trạng hỗn loạn. Vì vậy, theo tôi, mâu thuẫn đáng chú ý hiện nay chủ yếu là giữa Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh, chứ không phải giữa Mỹ và Israel.
Vai trò của châu Âu trong cuộc khủng hoảng này cũng khá hạn chế. Nếu Mỹ giành chiến thắng trước Iran, vị thế chính trị của chính quyền Trump sẽ được củng cố, đồng thời sức ép của Washington đối với châu Âu cũng có thể gia tăng.
P.V: Nếu cuộc chiến này kéo dài hơn 4 tuần so với tuyên bố trước đó của Tổng thống Mỹ Donald Trump thì liệu có xảy ra một xung đột nào giữa Israel và Mỹ hay không? Bởi vì, mặc dù hai quốc gia này có mục tiêu chung là kiểm soát Iran, nhưng về đường hướng cụ thể, Mỹ lại không muốn kéo dài cuộc chiến tranh này.
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: Tôi cho rằng, để cuộc chiến này có thể kéo dài thì Iran phải nhận được sự tiếp tế hiệu quả từ những đồng minh thân cận của mình, trước hết là Nga, Trung Quốc và có thể ở một chừng mực nào đó là sự ủng hộ ngầm từ một số nước vùng Vịnh. Nếu Iran làm được điều đó và kéo dài được cuộc chiến, thì tôi nghĩ rằng, cuộc chiến này có thể sẽ phải dừng lại khi Israel chủ động dừng lại. Bởi vì Israel có thể là quốc gia đầu tiên không chịu được chi phí của cuộc chiến kéo dài này, chứ không phải là Mỹ. Khi đó có thể sẽ xuất hiện một tuyên bố chiến thắng về mặt truyền thông. Tuy nhiên, trên thực tế thì Iran vẫn có thể đứng vững.
Tuy nhiên, như Đại sứ Nguyễn Quang Khai đã nói, Israel mong muốn giải quyết tận gốc vấn đề và loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa từ Iran. Trong khi đó, mục tiêu này trên thực tế rất khó đạt được trong thời gian ngắn, nên Israel có thể buộc phải chấp nhận một quá trình dài hơi hơn.
Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Trong chính sách chung đối với Iran, giữa Mỹ và Israel thực tế không có những bất đồng đến mức gây tổn hại quan hệ giữa hai bên, đặc biệt là dưới chính quyền của Tổng thống Donald Trump. Mỹ vẫn là quốc gia cam kết ủng hộ Israel mạnh mẽ nhất. Trước khi tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã sang Washington để gặp Tổng thống Donald Trump. Hai bên đã trao đổi và thống nhất với nhau về thời điểm cũng như quy mô của chiến dịch quân sự này.
P.V: Trung Đông là khu vực then chốt của thị trường năng lượng thế giới. Hai vị khách mời đánh giá như thế nào về tác động của cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đối với thị trường dầu mỏ cũng như chuỗi cung ứng và kinh tế toàn cầu?
Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đã khiến giá dầu tăng mạnh. Chỉ sau hơn 1 tuần, giá dầu trên thị trường thế giới đã tăng lên khoảng 90, thậm chí có lúc hơn 110 USD/thùng, so với khoảng 75 USD/thùng trước khi xảy ra chiến sự. Giá dầu tăng đột biến chủ yếu do Iran đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ của thế giới. Ngoài ra, lực lượng Houthi ở Yemen - một thành viên của “trục kháng chiến” do Iran hậu thuẫn - cũng phong tỏa các tuyến hàng hải tại Biển Đỏ. Điều này khiến nhiều tàu chở hàng buộc phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng của Nam Phi, làm tăng chi phí bảo hiểm, chi phí vận chuyển và kéo dài thời gian giao hàng. Hệ quả là giá hàng hóa leo thang, ảnh hưởng tới đời sống của người dân trên toàn thế giới. Các chuyên gia cảnh báo rằng, nếu cuộc chiến kéo dài, nguồn cung dầu mỏ có thể bị gián đoạn trong nhiều tháng. Giá dầu khi đó có thể lên tới 200 USD/thùng.
Nếu điều đó xảy ra, nguy cơ lạm phát và suy thoái kinh tế toàn cầu là rất lớn.
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: Rõ ràng chúng ta đã thấy giá dầu Brent vượt mốc 100 USD/thùng. Tức là giá đã tăng khoảng 1,5 lần trong thời gian tương đối ngắn. Điều này chắc chắn sẽ tác động rất lớn đến kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải đặt câu hỏi: Nếu Mỹ và Israel không giành được chiến thắng trong cuộc chiến này thì hậu quả sẽ như thế nào?
Trong trường hợp đó, sức mạnh răn đe của Mỹ ở Trung Đông sẽ bị suy yếu. Điều này có thể khuyến khích nhiều quốc gia tìm cách thoát khỏi sự kiềm tỏa của Mỹ. Vai trò của hệ thống Petrodollar cũng có thể bị suy giảm. Điều này sẽ mở ra lợi thế cho các nhóm quốc gia khác, đặc biệt là BRICS và các nền kinh tế lớn như Trung Quốc. Các nước châu Á – vốn là trung tâm sản xuất của thế giới - sẽ chịu ảnh hưởng rất lớn khi chi phí năng lượng tăng cao. Điều đó kéo theo chi phí sản xuất và giá tiêu dùng toàn cầu tăng lên.
P.V: Nhiều ý kiến cho rằng, Trung Đông đang trở thành một “phòng thí nghiệm” cho các hình thái chiến tranh công nghệ cao, từ máy bay không người lái, tên lửa chính xác cho tới trí tuệ nhân tạo. Theo hai vị khách mời, những yếu tố công nghệ này đang làm thay đổi cách thức tiến hành chiến tranh hiện đại ra sao?
Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Có thể thấy rằng, các cuộc xung đột tại Trung Đông trong thời gian gần đây đang cho thấy rõ sự thay đổi rất lớn trong phương thức tiến hành chiến tranh. Trước đây, chiến tranh chủ yếu dựa vào lực lượng bộ binh và các phương tiện quân sự truyền thống. Nhưng hiện nay, vai trò của các loại vũ khí công nghệ cao ngày càng lớn. Máy bay không người lái, tên lửa dẫn đường chính xác, các hệ thống phòng thủ tên lửa và các phương tiện tác chiến điện tử đang trở thành những yếu tố then chốt trên chiến trường.
Điều đáng chú ý là nhiều loại vũ khí có chi phí tương đối thấp nhưng lại có thể gây ra những thiệt hại rất lớn cho đối phương. Ví dụ như các loại máy bay không người lái cỡ nhỏ nhưng có khả năng tấn công chính xác vào các mục tiêu quan trọng. Chính vì vậy, các quốc gia buộc phải đầu tư nhiều hơn vào các hệ thống phòng thủ và công nghệ quân sự hiện đại để đối phó với những mối đe dọa mới.
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: Tôi cho rằng, chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển dịch rất lớn trong bản chất của chiến tranh. Ngày trước, sức mạnh quân sự chủ yếu dựa vào quy mô lực lượng và các loại vũ khí hạng nặng. Nhưng ngày nay, yếu tố công nghệ đang đóng vai trò ngày càng quyết định. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các hệ thống cảm biến hiện đại cho phép quân đội thu thập và xử lý một khối lượng thông tin khổng lồ trong thời gian rất ngắn. Nhờ đó, các quyết định tác chiến có thể được đưa ra nhanh hơn và chính xác hơn rất nhiều so với trước đây.
Trong bối cảnh đó, chiến tranh hiện đại không chỉ diễn ra trên chiến trường truyền thống mà còn mở rộng sang các không gian mới như không gian mạng, không gian vũ trụ và lĩnh vực thông tin. Điều này có nghĩa là trong tương lai, quốc gia nào làm chủ được công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và các hệ thống tự động hóa, sẽ có lợi thế rất lớn trong các cuộc xung đột.
P.V: Nếu xung đột hạ nhiệt hoặc kết thúc trong thời gian tới, cục diện an ninh và quan hệ giữa các quốc gia Trung Đông sẽ thay đổi như thế nào?
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: Cuộc chiến này giống như việc mở chiếc “hộp Pandora”. Khi đã mở ra thì rất khó quay trở lại trạng thái ban đầu. Vai trò của các cường quốc như Trung Quốc và Nga trong khu vực chắc chắn sẽ gia tăng. Trung Quốc sẽ không muốn khu vực phía Tây của mình rơi vào tầm kiểm soát chiến lược của Mỹ.
Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Theo tôi, cục diện an ninh và quan hệ quốc tế tại Trung Đông đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Sự kết hợp giữa các chiến dịch quân sự quy mô lớn và các nỗ lực tái cấu trúc địa chính trị đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc quyền lực trong khu vực. Ngay cả khi xung đột hiện nay hạ nhiệt, Trung Đông cũng khó có thể trở lại trạng thái cũ. Khu vực này nhiều khả năng sẽ bước vào một giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới, với sự sắp xếp lại các liên minh, cạnh tranh ảnh hưởng và quá trình tái thiết kinh tế đầy phức tạp.
P.V: Xin cảm ơn Đại sứ Nguyễn Quang Khai và Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh đã trả lời phỏng vấn của Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An.
