Từ 4 củ giống đến sản phẩm OCOP

Biến cây thuốc thành sản phẩm hàng hóa

Giữa những vườn cây ăn quả của nông dân xã Lương Sơn, khu trồng tam thất Nam của bà Nguyễn Thị Thi (SN 1957) nổi bật bởi sự quy củ và bài bản. Những luống tam thất được bố trí thẳng hàng dưới hệ thống lưới che kiên cố, mặt luống phủ kín rơm rạ để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và tạo môi trường thích hợp cho củ phát triển. Khó có thể nghĩ rằng, phía sau khu vườn xanh tốt ấy là hành trình hơn 15 năm bền bỉ của một người phụ nữ gần 70 tuổi, bắt đầu từ vỏn vẹn 4 củ tam thất được con gái mang về từ Móng Cái.

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề thuốc Nam, bà Nguyễn Thị Thi lớn lên cùng những chuyến theo bà, theo mẹ đi tìm cây thuốc trên các triền đồi, bờ suối. Những loại cây như kim tiền thảo, cà gai leo, ích mẫu, mã đề, cỏ mực... đã trở thành một phần ký ức và cũng là vốn tri thức được tích lũy qua nhiều năm.

Theo ông Nguyễn Văn Tuất - Chi hội trưởng Hội Nông dân xóm Bài Sơn 2, hầu như vùng đất trống nào của xóm trước đây cũng từng in dấu chân bà Thi gieo trồng, nhân giống cây dược liệu. Nhiều người coi đó chỉ là thú vui của người làm nghề thuốc, nhưng thực chất là quá trình tích lũy kinh nghiệm về đặc tính sinh trưởng, thổ nhưỡng và kỹ thuật chăm sóc các loại cây dược liệu.

Vì vậy, khi nhận được 4 củ tam thất Nam tươi từ con gái, bà Thi đã không dùng làm thuốc mà mạnh dạn nhân giống. “Tôi đem chia nhỏ 4 củ ra thành mấy chục mảnh củ giống rồi ươm trong 10 bì tải chứa đất mùn, hồi hộp theo dõi củ nảy mầm, ra lá và phát triển từng ngày. 12 tháng sau, từ 4 củ giống đó đã cho thành quả mấy chục ki-lô-gam tam thất tươi, củ nào cũng to, cũng đẹp. Nhận thấy cây thuốc quý này rất thích hợp với đất đai, khí hậu nơi đây nên chia ra một phần nhỏ để kiểm tra dược tính, hàm lượng tinh bột còn nữa thì nhân giống, mở rộng diện tích”.

Từ những thử nghiệm đầu tiên thành công, bà tiếp tục bán 2 chỉ vàng dành dụm nhiều năm để cải tạo khu vườn, đầu tư hệ thống lưới che, mua giống và mở rộng diện tích. Đó là quyết định khá mạo hiểm vào thời điểm cây tam thất còn rất xa lạ với người dân địa phương, nhưng cũng là lựa chọn thể hiện tư duy đầu tư dài hạn thay vì sản xuất theo kinh nghiệm. Sau hơn 15 năm, đến nay, bà đã phát triển gần 10 sào tam thất Nam, mỗi năm cung ứng hơn 2 tạ củ giống cho người dân trong và ngoài địa phương. Từ chỗ chỉ có 1 hộ trồng thử nghiệm, vùng nguyên liệu tam thất Nam ở xã Lương Sơn từng bước được hình thành với 10 hộ dân tham gia, tổ hợp tác trồng và chế biến tam thất Nam được thành lập do bà Thi làm tổ trưởng với diện tích trồng lên đến 10 ha.

Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi giá trị

Có vùng nguyên liệu mới chỉ là bước khởi đầu trong hành trình nâng cao giá trị cây dược liệu. Theo bà Thi, nếu chỉ bán củ tam thất tươi, người sản xuất vẫn phụ thuộc nhiều vào thị trường, giá cả và thời điểm thu hoạch. Vì vậy, ngay khi sản lượng ổn định, bà bắt đầu đầu tư vào khâu chế biến nhằm kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị sản phẩm.

Tại cơ sở sản xuất của bà Thi, củ tam thất sau khi thu hoạch được làm sạch, phân loại, xử lý, phơi, sấy trước khi đưa vào chế biến thành nhiều sản phẩm như tinh bột tam thất, viên hoàn mật ong, tam thất thái lát, củ khô và hoa tam thất. Việc đa dạng hóa sản phẩm giúp cây tam thất không còn chỉ là nguyên liệu thô mà trở thành hàng hóa có giá trị gia tăng cao hơn. Nhờ đó, mô hình đạt doanh thu khoảng 300 triệu đồng mỗi năm, tạo nguồn thu ổn định cho gia đình và thêm việc làm thời vụ cho lao động địa phương.

Điểm quan trọng trong cách làm của bà Thi là không chạy theo mở rộng diện tích đơn thuần mà tập trung xây dựng chuỗi giá trị từ giống, vùng trồng, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ. Khi sản phẩm được chế biến sâu, người sản xuất có điều kiện chủ động hơn về thị trường, giảm sự phụ thuộc vào thương lái và nâng cao hiệu quả kinh tế trên cùng một diện tích đất. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển nông nghiệp hiện nay, khi giá trị của nông sản ngày càng nằm nhiều hơn ở khâu chế biến, thương hiệu và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường.

Tuy nhiên, để một sản phẩm dược liệu có thể phát triển bền vững, chất lượng sản phẩm thôi chưa đủ. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và sự minh bạch trong quá trình chế biến. Nhận thức rõ điều đó, bà Thi từng bước chuẩn hóa sản xuất, hoàn thiện hồ sơ, xây dựng nhãn hiệu và tham gia Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP). Việc sản phẩm "Bột tam thất bà Thi" được công nhận OCOP không chỉ là sự ghi nhận đối với nỗ lực của cơ sở sản xuất, mà còn tạo động lực để mô hình nâng cao yêu cầu về quy trình, chất lượng, bao bì và khả năng tiếp cận thị trường.

Cùng với việc chuẩn hóa sản phẩm, bà Thi cũng thay đổi cách tiếp cận khách hàng. Ở tuổi gần 70, bà vẫn học cách sử dụng điện thoại thông minh, giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng trực tuyến, tham gia các chương trình xúc tiến thương mại để tìm kiếm thị trường mới. Sự chủ động ứng dụng công nghệ giúp cơ sở sản xuất nhỏ từng bước kết nối trực tiếp hơn với người tiêu dùng, giảm khoảng cách giữa sản xuất nông nghiệp và thị trường.

Giá trị lớn hơn mà mô hình tạo ra nằm ở khả năng lan tỏa và hình thành liên kết sản xuất. Sau khi nắm vững kỹ thuật, bà Thi không giữ kinh nghiệm cho riêng mình mà hướng dẫn người dân cách chọn giống, làm đất, che lưới, chăm sóc, thu hoạch và sơ chế. Khi nhiều hộ cùng tham gia, vùng nguyên liệu được mở rộng, tạo tiền đề để sản xuất theo quy trình thống nhất, bảo đảm chất lượng đồng đều cho sản phẩm. Đây là yếu tố quan trọng đối với cây dược liệu, bởi muốn phát triển thành ngành hàng thì trước hết phải có vùng nguyên liệu ổn định, được tổ chức bài bản.

Theo bà Nguyễn Thị Hương Xuân - Chủ tịch Hội Nông dân xã Lương Sơn, hội đã đồng hành cùng bà Thi trong xây dựng nhãn hiệu, chuẩn hóa quy trình sản xuất, hoàn thiện sản phẩm OCOP và kết nối xúc tiến thương mại. Từ hiệu quả của mô hình, địa phương tiếp tục vận động các hộ dân tham gia liên kết, hướng tới nâng cấp tổ hợp tác thành hợp tác xã dược liệu trong thời gian tới. Khi có một tổ chức làm đầu mối, việc quản lý vùng nguyên liệu, thống nhất quy trình kỹ thuật, mở rộng thị trường sẽ thuận lợi hơn, tạo nền tảng để cây dược liệu phát triển bền vững.