Từ chối “chia lửa” tại Iran, NATO bên bờ vực sụp đổ?
Thế giới đang chứng kiến một cơn địa chấn ngoại giao làm rung chuyển liên minh quân sự lớn nhất hành tinh. Câu chuyện bắt đầu khi Washington yêu cầu NATO phải chia sẻ gánh nặng tại cuộc chiến ở Iran, nhưng các đồng minh châu Âu lại thẳng thừng từ chối. Ngay lập tức, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã dội một gáo nước lạnh khi tuyên bố Mỹ sẽ cân nhắc việc rút khỏi NATO.
Thế giới đang chứng kiến một cơn địa chấn ngoại giao làm rung chuyển liên minh quân sự lớn nhất hành tinh. Câu chuyện bắt đầu khi Washington yêu cầu NATO phải chia sẻ gánh nặng tại cuộc chiến ở Iran, nhưng các đồng minh châu Âu lại thẳng thừng từ chối. Ngay lập tức, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã dội một gáo nước lạnh khi tuyên bố Mỹ sẽ cân nhắc việc rút khỏi NATO. Liệu đây chỉ là một đòn tâm lý trên bàn đàm phán hay là bước mở đầu cho sự chấm dứt của trật tự an ninh xuyên Đại Tây Dương đã tồn tại hơn bảy thập kỷ qua?
Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An đã có cuộc trao đổi với PGS. TS. Thiếu tướng Lê Văn Cương - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Bộ Công an.
Thực hiện: Quốc Toản - Hoàng Quân
Thiết kế: Hữu Quân | 09/04/2026
Thiếu tướng Lê Văn Cương: Điều 5 của Hiến chương NATO quy định rằng khi một thành viên bị tấn công từ bên ngoài, các thành viên khác có trách nhiệm hỗ trợ bằng nhân lực, vũ khí và các phương tiện chiến tranh. Tuy nhiên, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu các nước NATO châu Âu tham gia vào cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran không thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 5.
Thực tế, một số thành viên NATO đã không đồng ý Mỹ tiến hành cuộc chiến chống Iran. Điển hình là phía Đức cho rằng cuộc chiến của Mỹ với Iran không liên quan đến họ. Tổng thống Trump đã phản ứng rất gay gắt, cho rằng Mỹ đang bảo vệ châu Âu nhưng khi cần thì châu Âu lại không hỗ trợ. Không chỉ Đức, Anh, Italy và nhiều nước khác cũng từ chối cho Mỹ sử dụng phương tiện quân sự. Trong vòng một tuần, Tổng thống Trump đã nhiều lần phát biểu rằng nếu như vậy thì vai trò của NATO không còn ý nghĩa với an ninh Mỹ và thậm chí đe dọa xem xét lại tư cách thành viên của Mỹ trong NATO. Cần khẳng định rằng yêu cầu này không thuộc Điều 5, vì Iran không đe dọa Mỹ hay bất kỳ thành viên NATO nào. Chỉ khi Iran tấn công trực tiếp vào lãnh thổ Mỹ hoặc căn cứ quân sự của Mỹ thì khi đó Mỹ mới có cơ sở yêu cầu NATO hỗ trợ.
Thiếu tướng Lê Văn Cương: NATO là một tổ chức phòng thủ tập thể của các nước phương Tây, ban đầu gồm 12 quốc gia, nhằm đối phó với Liên Xô. Sau đó, khối Vác-sa-va được thành lập năm 1955 để đối trọng. Khi Liên Xô tan rã năm 1991, về lý thuyết, NATO cũng nên chấm dứt vai trò lịch sử của mình, nhưng thực tế lại mở rộng lên 32 thành viên.
Hiện nay, lợi ích của châu Âu và Mỹ không hoàn toàn trùng khớp. Iran không đe dọa châu Âu, trong khi châu Âu lại cần Trung Đông ổn định để đảm bảo nguồn năng lượng. Sau hơn 4 năm xung đột Nga - Ukraine, kinh tế châu Âu gặp rất nhiều khó khăn, kéo theo khủng hoảng chính trị - xã hội và đối ngoại. Châu Âu nhìn nhận cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran là không có lợi, thậm chí có thể coi là phi pháp. Do đó, họ không tham gia. Điều này làm gia tăng mâu thuẫn nội bộ NATO và khoét sâu bất đồng giữa hai bờ Đại Tây Dương.
Thiếu tướng Lê Văn Cương: Tôi cho rằng đây chủ yếu là áp lực chính trị. Trên thực tế, Mỹ vẫn cần NATO và cần châu Âu trên nhiều phương diện: kinh tế, chính trị, an ninh và ngoại giao. Ngược lại, châu Âu cũng cần Mỹ. Nếu Mỹ rút khỏi NATO, nguy cơ đối với chính Mỹ sẽ lớn hơn nhiều. Vì vậy, đây là lời cảnh báo nhằm buộc các nước NATO phải chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn, chứ không phải là bước đi thực sự để rút khỏi liên minh.
Thiếu tướng Lê Văn Cương: Nếu Mỹ rút, NATO gần như sẽ tan rã, bởi khoảng 70% ngân sách của NATO là do Mỹ đóng góp. Phần lớn vũ khí hiện đại của NATO cũng do Mỹ cung cấp. Châu Âu hiện không đủ năng lực quân sự để tự bảo vệ trước các đối thủ lớn như Nga. Nếu không có Mỹ, NATO sẽ mất ít nhất 15 năm để phục hồi năng lực quốc phòng, trong khi các đối thủ không đứng yên. Khi đó, cấu trúc quyền lực toàn cầu sẽ thay đổi căn bản, chuyển từ đơn cực sang đa cực với ba trung tâm lớn là Mỹ, Nga và Trung Quốc. Đây sẽ là một “món quà” cho các đối thủ của phương Tây.
Thiếu tướng Lê Văn Cương: Đây là câu hỏi rất khó. Tổng thống Trump có phong cách khó đoán, thường xuyên thay đổi lập trường. Tuy nhiên, tôi cho rằng trong vấn đề hạt nhân Iran, Mỹ đang chịu ảnh hưởng lớn từ Israel. Hiện vấn đề then chốt là khoảng 460 kg uranium đã làm giàu 60% của Iran. Nếu Mỹ và Israel chưa xác định được vị trí, xung đột có thể kéo dài và trở nên khốc liệt hơn. Một phương án khác là Mỹ tiến hành không kích mạnh để buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán. Tuy nhiên, việc đưa bộ binh vào Iran rủi ro cao và khó thành công, như bài học từ Iraq và Afghanistan. Iran có diện tích rộng, địa hình phức tạp và năng lực kháng cự mạnh mẽ. Do đó, khả năng Mỹ triển khai bộ binh ở Iran là thấp.
