Từ điệu múa vùng cao đến tiếng phách Ca trù trong học đường xứ Nghệ
Ở Nghệ An hiện nay, di sản đang được “đánh thức” từ chính môi trường học đường – nơi tiếng trống, nhịp phách, điệu múa dân gian hòa cùng nhịp sống trẻ trung của học sinh. Từ Trường THPT Dân tộc nội trú Nghệ An đến Trường THPT Diễn Châu 3, những mạch nguồn văn hóa đang được tiếp nối một cách tự nhiên, sống động và đầy sức trẻ.
Giữ hồn văn hóa dân tộc trong trường nội trú
Những ngày giữa tháng 1, Trường THPT Dân tộc nội trú Nghệ An rộn ràng hơn thường lệ khi các thành viên Câu lạc bộ Nghệ thuật dân tộc của nhà trường đang háo hức chuẩn bị cho Chương trình Nghệ thuật “Hương sắc vùng cao” – sự kiện kỷ niệm 5 năm thành lập câu lạc bộ, dự kiến diễn ra vào cuối tháng 1 này.
Em Vi Tú Anh, học sinh lớp 12A5, đến từ xã Châu Tiến đang cùng các bạn luyện tập phần trình diễn tục làm vía - một nghi lễ dân gian giàu ý nghĩa tâm linh của đồng bào miền núi. Tú Anh chia sẻ, đây không chỉ là tiết mục văn nghệ mà còn là cách để em và các thành viên CLB giới thiệu, gìn giữ những nét văn hóa thiêng liêng gắn với đời sống tinh thần của dân tộc mình.
“Em rất tự hào khi sắp được đứng trên sân khấu, tái hiện tục làm vía trước thầy cô và bạn bè. Với em, đó là cách kể câu chuyện của bản làng mình bằng chính ngôn ngữ văn hóa”, Tú Anh nói.
Không khí háo hức ấy phản ánh chặng đường phát triển bền bỉ của CLB Nghệ thuật dân tộc Trường THPT Dân tộc nội trú Nghệ An. Thành lập từ ngày 1/11/2020, đến nay CLB đã thu hút 235 thành viên, trở thành một trong những mô hình câu lạc bộ di sản tiêu biểu trong môi trường học đường. Với các em, CLB không chỉ là nơi sinh hoạt văn nghệ mà còn là “lớp học đặc biệt”, nơi di sản được tiếp cận bằng trải nghiệm, cảm xúc và niềm tự hào.
Trong suốt 5 năm hoạt động, với gần 30 hoạt động, chương trình được tổ chức bài bản, CLB từng bước khẳng định vai trò trong việc bảo tồn và lan tỏa văn hóa truyền thống. Những sự kiện như Ngày hội văn hóa các dân tộc miền Tây xứ Nghệ hay chương trình nghệ thuật “Hương sắc vùng cao” tổ chức thường niên vào dịp Tết không chỉ tạo sân chơi cho học sinh mà còn trở thành điểm nhấn văn hóa của nhà trường, thu hút sự quan tâm của phụ huynh và cộng đồng.
Điểm đặc biệt của CLB là nội dung sinh hoạt không dừng lại ở biểu diễn, mà đi sâu vào tìm hiểu phong tục tập quán, nghi lễ, trang phục và ý nghĩa văn hóa của từng làn điệu, từng động tác múa. Học sinh được hướng dẫn cách đánh cồng chiêng, điệu xòe Thái, nhảy sạp, khắc luống… dưới sự truyền dạy trực tiếp của các Nghệ nhân Ưu tú như: Lô Văn Nghiệp, Sầm Thị Xanh, Đinh Thị Minh Nguyệt. Sự hiện diện của các nghệ nhân không chỉ bảo đảm tính chuẩn mực của di sản mà còn tạo nên sự kết nối thế hệ, giúp học sinh cảm nhận được chiều sâu và “hơi thở sống” của văn hóa dân tộc.
Từ “cái nôi” này, nhiều học sinh đã trưởng thành, tiếp tục mang theo bản sắc văn hóa quê hương trên những chặng đường mới. Lầu Nguyễn Hương Giang, cô gái người Mông đến từ xã Mường Xén, hiện là sinh viên năm thứ tư Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đã đưa hình ảnh văn hóa dân tộc mình vào các dự án truyền thông hướng tới cộng đồng và bạn bè quốc tế. Lo Thị Phùng, cô gái người Ơ Đu đến từ xã Môn Sơn với giọng hát mộc mạc, đang theo học tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương với ước mơ trở thành giáo viên âm nhạc, mang điệu khắp, điệu xòe trở lại với bản làng. Lương Văn Đan, chàng trai người Thái đến từ xã Nhân Hòa, sinh viên Trường Sĩ quan Chính trị, vẫn luôn tự hào giới thiệu văn hóa dân tộc mình trong môi trường quân ngũ nghiêm cẩn.
Những nỗ lực bền bỉ ấy được ghi nhận bằng bảng thành tích ấn tượng: Giải Nhất Liên hoan “Tiếng hát Học sinh, Sinh viên thành phố Vinh năm 2021”, giải Nhì “Các câu lạc bộ Nghệ thuật thành phố Vinh năm 2023”, Huy chương Vàng và giải Ấn tượng tại cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Nghệ An năm 2024”, giải Ba cuộc thi “Sowcase in Vinh City” do Thành đoàn Vinh (cũ) tổ chức năm 2025... Đặc biệt, CLB còn hỗ trợ diễn viên cho đoàn nghệ thuật tỉnh tham gia các ngày hội văn hóa lớn tại Kon Tum, Điện Biên, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa miền Tây Nghệ An ra ngoài địa phương.
Việc duy trì CLB Nghệ thuật dân tộc không chỉ nhằm phát hiện năng khiếu mà còn góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh. Chúng tôi mong muốn mỗi học sinh đều hiểu và tự hào về bản sắc dân tộc của mình. Khi các em yêu văn hóa truyền thống, các em sẽ có thêm nền tảng vững chắc để trưởng thành.
Theo thầy Trần Đình Huy – Bí thư Đoàn trường THPT Dân tộc Nội trú Nghệ An
Ca trù và hành trình tìm chỗ đứng trong học đường
Rời môi trường nội trú vùng cao, xuôi về vùng Phú Diễn xưa, nơi từng vang danh giáo phường Ca trù Kẻ Lứ, tiếng phách Ca trù hôm nay lại ngân lên trong không gian Trường THPT Diễn Châu 3. Ở đây, Ca trù không còn là di sản “xa vời”, mà đang dần trở thành một phần đời sống tinh thần của học sinh.
CLB Ca trù của trường được thành lập năm 2020 từ tâm huyết của cô giáo bộ môn Văn học Cao Thị Huyền Lam - người say mê các loại hình âm nhạc truyền thống như dân ca ví, dặm, hát xẩm. Xuất phát từ mong muốn học sinh không chỉ “biết” ca trù qua sách giáo khoa mà còn “cảm” được ca trù bằng tai, bằng tâm hồn, cô Lam đã kiên trì đưa loại hình nghệ thuật bác học này vào trường học như một cách nối dài mạch di sản.
Nhà trường tổ chức các buổi chuyên đề, mời nghệ nhân CLB Ca trù Phủ Diễn về biểu diễn, giao lưu, chia sẻ câu chuyện nghề. Qua từng buổi học, học sinh dần làm quen với nhịp phách, làn điệu, cách lấy hơi, nhả chữ - những yếu tố đòi hỏi sự tinh tế và kiên nhẫn. Từ sự bỡ ngỡ ban đầu, nhiều em đã bộc lộ năng khiếu, trở thành “hạt nhân” nòng cốt của CLB.
Tiêu biểu là các em Nguyễn Thanh Trúc (xã Quảng Châu) và Nguyễn Thị Quỳnh Trang (xã Diễn Châu), những gương mặt trẻ từng tham gia biểu diễn tại Lễ hội Đền Cuông và nhiều sự kiện văn hóa lớn của huyện. Trong tà áo dài truyền thống, tay gõ phách, miệng ngân nga những câu hát cổ, các em không chỉ biểu diễn nghệ thuật mà còn góp phần làm sống dậy không gian văn hóa ca trù giữa đời sống đương đại.
Tuy vậy, hành trình đưa Ca trù vào trường học cũng gặp không ít khó khăn. Ca trù là loại hình nghệ thuật kén người học, đòi hỏi kỹ thuật cao, trong khi học sinh phải chịu áp lực lớn từ chương trình học văn hóa và sự hấp dẫn của các loại hình giải trí hiện đại. Trước thực tế đó, CLB linh hoạt duy trì hoạt động thông qua mạng xã hội, chia sẻ video, hình ảnh biểu diễn, từng bước đưa ca trù đến gần hơn với giới trẻ bằng cách tiếp cận phù hợp.
Việc đưa di sản vào trường học như cách mà Trường THPT Dân tộc nội trú Nghệ An và THPT Diễn Châu 3 đang thực hiện không chỉ là giữ gìn một loại hình nghệ thuật, mà còn là cách giáo dục lòng yêu nước, bồi đắp tâm hồn và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với di sản cha ông.
