Ứng dụng công nghệ, cảnh báo sớm thiên tai

Diễn biến cực đoan của thời tiết ngày

Do tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, diễn biến thời tiết vô cùng phức tạp. Nắng nóng kéo dài rồi mưa to trong thời gian dài gây lũ lụt, ngập úng diện rộng đang diễn ra cho thấy xu hướng khí hậu ngày càng cực đoan.

Theo số liệu của Đài Khí tượng Thuỷ văn Trung Bộ, năm 2025, cả nước xảy ra nhiều đợt mưa lớn cực đoan tiếp tục tàn phá, gây lũ lụt nặng từ các tỉnh phía Bắc đến các tỉnh miền Trung và Nam Trung bộ. Đến cuối tháng 9 năm 2026, cho thấy diễn biến tình hình thời tiết vẫn hết sức phức tạp, mưa nhiều và lạnh đến sớm hơn.

Đáng chú ý, những tháng cuối năm 2026 và đầu 2027 hiện tượng ENSO sẽ trong trạng thái El Nino, tức là giai đoạn nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực xích đạo trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường so với mức trung bình nhiều năm. Dự báo, trong thời kỳ từ tháng 9-11/2026, trạng thái El Nino tiếp tục duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh với xác suất 100%. Ngoài ra, dự kiến từ tháng 10-12/2026 trạng thái El Niño có cường độ rất mạnh đạt xác suất cao nhất lên đến 95%.

Ngay giữa tháng 9/2026, do ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc và áp thấp nhiệt đới đã xảy ra trận mưa kỷ lục khiến Hà Nội ngập nặng. Tiếp đó, vào ngày 19/9, do ảnh hưởng của dải hội tụ nhiệt đới, khu vực đô thị Vinh xảy ra trận mưa kéo dài kỷ lục. Mưa kéo dài từ 6h-16h. Cá biệt, phường Trường Vinh và các địa bàn lân cận chịu lượng mưa trên 401 mm khiến nhiều tuyến phố và khu vực ngập nặng.

Chủ động ứng dụng công nghệ trong dự báo thời tiết

Trước diễn biến thời tiết, khí tượng thuỷ văn ngày càng phức tạp, để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ những năm gần đây, ngành Khí tượng thuỷ văn đã được ưu tiên đầu tư đổi mới trang thiết bị và ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng công tác dự báo.

“

Theo TS. Nguyễn Xuân Tiến - Giám đốc Đài Khí tượng Thuỷ văn Nghệ An, thuộc Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ, nhằm đáp ứng yêu cầu công tác dự báo khí tượng thuỷ văn ngày càng cao, một mặt ngành tăng cường đầu tư các trang thiết bị, nâng cao năng lực nhưng ngành cũng tranh thủ nguồn lực và hợp tác quốc tế để công tác dự báo, phân tích ngày càng chính xác hơn.

Tại các cuộc họp phòng chống lụt bão, các thành viên Ban chỉ đạo phòng chống thiên tai tỉnh Nghệ An ghi nhận thực tế là các bản tin dự báo khí tượng và thiên tai của Việt Nam đã sát và chính xác hơn. Ngoài bản tin định kỳ hàng ngày, thời điểm xuất hiện thiên tai, bão lũ, Đài đã thực hiện được nhiều bản tin dự báo chuyên sâu với tần suất và chất lượng cao, sát với thời gian thực tới tận các phường, xã.

Cụ thể, đối với công nghệ dự báo thời tiết thời hạn cực ngắn, thời hạn ngắn, thời tiết nguy hiểm, hệ thống Đài Khí tượng Thuỷ văn Trung ương và khu vực đã có phần mềm hiển thị ảnh mây vệ tinh phân giải cao với thời lượng (10 phút/ảnh) được tích hợp thêm sản phẩm mô hình dự báo, ảnh radar thời tiết, số liệu quan trắc khí tượng bề mặt; phân định các loại mây…

Bên cạnh đó, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Trung ương cung cấp hệ thống thu thập, xử lý số liệu và dự báo khí tượng chuyên ngành, hệ thống bản đồ số hóa theo dõi lượng mưa tự động toàn quốc và chương trình giải mã số liệu quan trắc khu vực, số liệu mưa tự động cho Đài các tỉnh nên các bản tin đưa ra chính xác và sát thời gian thực hơn.

Ngoài bản tin dự báo khí tượng, nhờ có các công cụ phân tích số liệu thám không, giông, sét, chỉ số đối lưu nên các Đài còn cung cấp bản tin dự báo, cảnh báo về hiện tượng giông lốc, mưa đá để người dân phòng tránh... Đối với dự báo áp thấp nhiệt đới và các bão đặc biệt lớn, Đài Khí tượng Thuỷ văn Trung ương đưa ra dự báo độc lập và chính xác so với Trung tâm Khí tượng uy tín như Hải quân Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hồng Kông…

Theo các chuyên gia khí tượng, Việt Nam hiện đã sở hữu hệ thống thu thập và xử lý số liệu khí tượng thủy văn chuyên ngành đồng bộ, tạo nền tảng vững chắc để thực hiện các bản tin dự báo thời tiết thời hạn vừa và dài như dự báo tháng hay dự báo mùa. Nhằm nâng cao độ chính xác, công tác phân tích và dự báo được kết hợp đa dạng với các công cụ tiên tiến trên thế giới, bao gồm việc ứng dụng công cụ iTACS dựa trên bộ số liệu tái phân tích từ Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, các công cụ khai thác số liệu tái phân tích của châu Âu và công cụ phân tích, thống kê khí hậu từ Mỹ. Đặc biệt, ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam đã chủ động tiếp nhận, làm chủ và đưa vào vận hành mô hình dự báo số trị hiện đại do Trung tâm Dự báo Thời tiết Thời hạn vừa châu Âu (ECMWF) chuyển giao.

Tại Nghệ An, công nghệ dự báo thủy văn có mô hình MIKE NAM (là một công cụ máy tính dùng để chuyển đổi dữ liệu mưa thành lượng nước sông (dòng chảy). Mô hình này được trang bị cho các trạm khu vực Quỳ Châu, Mường Xén, Mỹ Lý. Từ kết quả quan trắc lưu lượng nước từ các trạm này, hệ thống sẽ tính toán được mực nước tương ứng và mô phỏng dòng chảy cho toàn bộ hệ thống sông khu vực Nghệ An. Đối với công nghệ dự báo hải văn, Đài đã sử dụng mô hình sóng SWAN và mô hình SUWAT để dự báo sóng ven biển Nghệ An và dự báo nước biển dâng khi có bão, áp thấp nhiệt đới…

Từ năm 2025, sau khi được sắp xếp lại, Đài Khí tượng Thuỷ văn tỉnh Nghệ An được Đài KTTV Trung Bộ đầu tư nâng cấp hệ thống quan trắc tự động. Nhờ thế, cùng với hệ thống quan trắc thủ công tại các vườn khí tượng, Đài còn có 45 Trạm đo mưa tự động trên địa bàn Nghệ An qua đó cập nhật thường xuyên, nâng cao chất lượng dự báo, nhất là dự báo thuỷ văn khi dùng các mô hình số trị tiên tiến.

Ngoài ra, Đài KTTV tỉnh Nghệ An còn sử dụng hàng chục Trạm đo mưa tự động và mực nước do chủ đầu tư, doanh nghiệp lắp đặt tại các công trình thuỷ điện và khu vực thượng nguồn để dự báo mưa và mức nước đổ về hạ lưu. Đó là hệ thống quan trắc mưa của Công ty CP Thuỷ điện Bản Vẽ được đầu tư lắp đặt từ năm 2019 tại vùng lòng hồ và thượng nguồn phía nước bạn Lào. Tiếp theo, hệ thống liên hồ thuỷ điện hạ lưu sông Cả và sông Hiếu cũng có hệ thống quan trắc để phục vụ quản lý và chia sẻ dữ liệu về hệ thống quan trắc của tỉnh và ngành.

Có thể nói, sau nhiều lần đầu tư nâng cấp, hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn tại Nghệ An đã có bước phát triển vượt bậc theo hướng hiện đại hóa và tự động hóa. Sự kết hợp giữa hạ tầng được Nhà nước đầu tư và nguồn lực xã hội hóa từ các doanh nghiệp thủy điện, đặc biệt là việc mở rộng mạng lưới quan trắc sang lưu vực thượng nguồn nước bạn Lào đã có một hệ thống dữ liệu cảnh báo liên tục đồng bộ và liên thông. Đây chính là nền tảng cốt lõi giúp nâng cao độ chính xác cho các mô hình dự báo, cảnh báo thiên tai.

Tuy nhiên, theo Ts Nguyễn Xuân Tiến- Giám đốc Đài Khí tượng Thuỷ văn Nghệ An, sắp tới một mặt Đài cần được quan tâm đầu tư trang thiết bị và nâng cao năng lực dự báo khí tượng thuỷ văn nhưng các cấp uỷ, chính quyền địa phương cũng cần chủ động tuyên truyền để tầng lớp nhân dân chủ động ứng phó với diễn biến thời tiết phức tạp, đảm bảo an toàn tính mạng và hạn chế thiệt hại tài sản của người dân và xã hội.

“

Theo Kế hoạch 344/KH/2021/UBND, từ năm 2021, UBND tỉnh Nghệ An đã ban hành định hướng đầu tư phát triển mạng lưới các Trạm khí tượng thuỷ văn chuyên dùng định hướng đến năm 2030. Theo đó, tỉnh sẽ đầu tư, tăng dày các trạm quan trắc đo các chỉ số thời tiết, khí hậu phục vụ sản xuất và phòng, chống thiên tai.