"...Bát ngát Trường Sơn hồn liệt sỹ"

In the last days of July, amidst the scorching sun, we traveled to Quang Tri to visit the Truong Son Cemetery. Along both sides of the road stretched the vast green expanse of rubber and coconut forests, replacing the jagged bomb craters of yesteryear.

Quang Tri – a land once scarred by bombs and bullets of war, today peacefully embraces the resting place of sons and daughters from all over the country. A friend from Quang Tri said: Quang Tri has 72 cemeteries, with nearly 60,000 martyrs from all over the country gathered here, the largest of which is still the Truong Son National Cemetery.

Photo: Minh Quân

Có cuộc chiến tranh nào không mất mát, hy sinh; có sự ra đi cuối cùng nào không thấm tận tâm hồn ta thương nhớ. Và với Nghĩa trang liệt sỹ Trường Sơn, những điều đó được nhân lên bội phần. Đây là nơi yên nghỉ vĩnh hằng của những người con thân yêu của Tổ quốc đã ngã xuống trong 16 năm khai mở, giữ vững và phát triển con đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Nghĩa trang được khởi công xây dựng tháng 10/1975 và hoàn thành vào tháng 4/1977. Qua 3 lần tôn tạo, trùng tu, nâng cấp, Nghĩa trang Trường Sơn đã trở thành một công trình tâm linh, văn hóa, là di tích lịch sử của cuộc chiến tranh cách mạng thế kỷ XX, là nơi trở về của đạo lý, lòng kiêu hãnh và truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Nghĩa trang Trường Sơn toạ lạc trên khu đồi Bến Tắt thuộc địa phận xã Vĩnh Trường, huyện Gio Linh. Gần phía cổng vào là khu khánh tiết nằm trên một ngọn đồi cao, là quần thể các công trình hội tụ những hình ảnh thân thương của dân tộc như cây đa, bến nước, sân đình. Ở vị trí trung tâm, nơi có cây bồ đề thiêng gần 30 năm tuổi vươn cành tỏa bóng là sừng sững một tượng đài 3 mặt, vút cao giữa không gian thoáng đãng. Ba mặt tượng đài vững chắc trong thế chân kiềng, tượng trưng cho tình đoàn kết của 3 nước Đông Dương chung một chiến hào chống Mỹ. Từ tượng đài nhìn ra phía trước là những dãy đồi thấp hơn, với một hồ nước rộng và một tầm nhìn hào phóng và lãng mạn. Quanh tượng đài là 6 bức phù điêu được tái hiện những quân binh chủng của bộ đội Trường Sơn trên đường ra trận, hiền hòa mà sống động, dũng mãnh mà thân thương.

Trong khuôn viên gần 40 ha là một sự tĩnh lặng với trang nghiêm của 10.263 ngôi mộ trắng xóa đến mênh mông, tít tắp giữa đại ngàn Trường Sơn. Tôi chợt nhớ đến bài thơ của nhà thơ Hoàng Cẩm Giang:

"Anh cứ ngủ yên giấc nghe anh
Khoảng trời xưa bốn mùa êm dịu nắng.
...Trường Sơn thương anh nên rừng lá đỏ
Và mây lặng im - mây trắng đến bây giờ..".
(Lời ru Trường Sơn)

Trong cái tĩnh lặng thinh không của rừng núi, trong cái màu trắng bất tận kia, những chiến công bất tử của bộ đội Trường Sơn như hòa lẫn ngọt ngào cùng dòng sông, cây đa, bến nước, sân đình, của miền quê Việt Nam nào đó gần gũi, thân quen. Sinh ra ở mọi miền đất nước nhưng các anh, các chị có chung một con đường ra trận - đường Hồ Chí Minh. Đi theo tiếng gọi Trường Sơn, những chàng trai, cô gái tuổi thanh xuân nườm nượp hành quân xuyên năm tháng. Lớp lớp xông lên, hòa chiến công để đất nước thống nhất, độc lập. Rồi lớp lớp nằm lại trên khu đồi Bến Tắt. Hơn 30 năm, các chị các anh yên nghỉ giữa đất Quảng Trị nhọc nhằn mà thủy chung, thơm thảo. Vẫn tượng đài cao vút, vẫn những hàng mộ chí trắng xóa, nhưng dường như mỗi lần đến đây, trong mỗi chúng ta như được đến với những sư đoàn, những tổng đội thanh niên xung phong, những cung đường dân công hỏa tuyến của Trường Sơn đánh Mỹ. Phải chăng huyền thoại Trường Sơn luôn thường trực trong tiềm thức mỗi người, và như gợi cho chúng ta về vinh quang và mất mát, hạnh phúc và nỗi đau của những tháng ngày lịch sử oanh liệt.

Hàng ngày, Nghĩa trang liệt sỹ Quốc gia Trường Sơn đón hàng trăm người ở các tỉnh trong Nam ngoài Bắc về thăm viếng. Những đoàn người nối nhau đi trong trầm mặc, xúc động, nghẹn ngào... Mỗi khu mộ đều có nhà tưởng niệm với kiến trúc phảng phất hình ảnh các vùng quê đất nước. Khu mộ liệt sỹ của Nghệ An cũng vậy. Cùng với hàng nghìn đồng chí, đồng đội khác, hơn 30 năm, 1.032 ngôi mộ, 1.032 người con ưu tú của quê hương Nghệ An mãi nằm lại giữa xanh ngàn Trường Sơn, trong tiếng rì rào, vi vút của thông reo, bên những cánh hoa đại thơm ngát và dưới sắc đỏ xao xuyến của hoa phượng mỗi độ hè về. Năm 2006, tỉnh ta đã đầu tư gần 1,2 tỷ đồng xây dựng Nhà tưởng niệm các liệt sỹ quê Nghệ An ở Nghĩa trang liệt sỹ Quốc gia Trường Sơn. Công trình hoàn thành vào dịp kỷ niệm 60 năm ngày TBLS (năm 2007). Công trình là bông hoa đẹp kính dâng hương hồn những người con thân yêu của quê hương đã anh dũng chiến đấu và hy sinh trên tuyến đường Hồ Chí Minh năm xưa. Giữa nhà tưởng niệm là bia ghi tên các liệt sỹ. Những huyện có nhiều con em hy sinh đã chiến đấu, hy sinh trên tuyến đường Trường Sơn là Thanh Chương với 196 người, Đô Lương 156 người, Diễn Châu 138, Yên Thành 131, Quỳnh Lưu 127... Hầu hết các anh, các chị hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, khi vừa bước sang tuổi 20 đầy hoài bão, khát vọng.

These days, not only we but many people from Nghe An are making pilgrimages to Truong Son Cemetery to visit the graves of their loved ones. Trembling hands light incense, tears well up... I had the opportunity to chat with Mr. Nguyen Kim Hoi, from My Son, who came to light incense for his brother, martyr Nguyen Kim Quyen (born in 1953, died in 1973). Mr. Hoi said that every year, it has become a tradition, on July 27th, he and several families from the district come here to light incense for their relatives. Everyone is very happy to see that, thanks to the attention of the provincial leaders and departments, the cemetery in Nghe An is becoming more spacious and beautiful.

We left the cemetery amidst the lingering scent of incense and the resonant, echoing sound of the memorial bells. Allow me to borrow the verses of Professor Vu Khieu, inscribed on the memorial bell, as a concluding remark:

"The vast Trường Sơn mountain range is filled with the spirits of martyrs."
The East Sea is overflowing with heroic spirit.
Three mind-shaking recruitment rounds
"Thousands of miles of mountains and rivers, burdened with deep affection."

Minh Quan