Những "khoảng trống" kỹ năng sống của giới trẻ
Sự thiếu hụt đáng báo động về kỹ năng sống, kỹ năng mềm để đối diện với áp lực cuộc sống và yêu cầu công việc không chỉ gây ra những khủng hoảng cá nhân mà còn tạo ra rào cản lớn cho sự phát triển nguồn nhân lực tương lai.
“Khoảng trống” kỹ năng sống
Thực trạng thiếu hụt kỹ năng sống ở giới trẻ hiện đại là một vấn đề hệ thống, được phản ánh rõ nét qua nhiều nhóm kỹ năng then chốt, gây ra những hệ lụy trực tiếp và sâu rộng.
Thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc nên giới trẻ đang gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc đối phó với stress và cô đơn. Theo một báo cáo điều tra sức khỏe tâm thần vị thành niên Việt Nam thực hiện trong năm 2025, có tới 21,7% thanh, thiếu niên gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, các vấn đề phổ biến nhất là lo lắng (18,6%) và trầm cảm (4,3%). Nhiều năm gần đây, trầm cảm là một trong những nguyên nhân dẫn đến gánh nặng bệnh tật tại Việt Nam.
Từng tiếp xúc nhiều với đối tượng là người trẻ gặp vấn đề về sức khỏe tinh thần và quản lý cảm xúc, bác sĩ Nguyễn Thị Minh Châu (Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Tâm thần Nghệ An) nói: “Điều đáng buồn nhất là sự trẻ hóa về độ tuổi của những bệnh nhân này. Rất nhiều phụ huynh đưa con đến các cơ sở khám chữa bệnh tâm thần, tâm lý khi biểu hiện bất ổn đã quá rõ ràng. Rất nhiều học sinh chỉ mới cấp 2 mà đã phải nhập viện điều trị”.
Bên cạnh đó, kỹ năng mềm thiết yếu và thích ứng nghề nghiệp khiến khoảng cách giữa kiến thức học được và yêu cầu công việc thực tế vẫn là một thách thức lớn. Một số liệu của Viện Nghiên cứu Giáo dục Việt Nam từng cho rằng, có đến 83% sinh viên tốt nghiệp ra trường bị đánh giá là thiếu kỹ năng mềm cần thiết để làm việc.
“Bên cạnh những người trẻ giỏi giang, năng động, chúng tôi cũng thường xuyên tiếp những ứng viên thiếu hụt kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết vấn đề. Các bạn thể hiện điều này ngay từ vòng phỏng vấn, khi được tuyển rồi chưa chắc đã đi làm, hoặc đi làm được vài bữa đã xin nghỉ, thậm chí nghỉ việc không báo trước, thiếu trách nhiệm khi làm việc nhóm, ngô nghê khi nhận nhiệm vụ…” - chị Nguyễn Thị Lý, Trưởng phòng nhân sự một doanh nghiệp trên địa bàn phường Thành Vinh chia sẻ.
Cuối cùng, kỹ năng thiếu hụt phổ biến ở hầu hết thanh thiếu niên tại các thành phố lớn là kỹ năng tự chủ và bảo vệ bản thân. Khi gặp mâu thuẫn hoặc khó khăn nhỏ, các em dễ bị kích động, cư xử thiếu văn hóa hoặc thậm chí là buông thả. Thiếu kỹ năng ứng phó, tự bảo vệ mình trước những tình huống nguy hiểm hoặc tác hại tiêu cực từ môi trường mạng và xã hội.
Tâm lý “cần nhưng chưa gấp”
Thực trạng thiếu hụt kỹ năng sống ở giới trẻ hiện đại không phải là vấn đề đơn lẻ, mà là kết quả của nhiều rào cản từ nhận thức xã hội, sự lỏng lẻo trong chương trình đào tạo và tâm lý phó thác của gia đình.
Nguyên nhân chủ yếu về thực trạng thiếu hụt kỹ năng sống phải kể đến những bất cập trong chương trình đào tạo tại nhà trường. Mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa nội dung giáo dục kỹ năng sống vào chương trình, nhưng trên thực tế, bộ môn này thường được lồng ghép một cách hình thức trong các môn Đạo đức, Giáo dục Công dân hoặc qua các hoạt động ngoại khóa mang tính phong trào. Theo nhiều giáo viên kỹ năng sống, sự lẫn lộn khái niệm “kỹ năng sống” với những chương trình hoặc môn học khác, khiến những yếu tố liên quan đến chất lượng chương trình bị ảnh hưởng.
Anh Nguyễn Thành Luân - bác sĩ Tâm lý, giáo viên tại một trung tâm kỹ năng sống tại phường Trường Vinh chia sẻ: Hiện nay, chương trình dạy kỹ năng sống chưa có khung chuẩn, chuyên biệt, mà thường mang tính tổng hợp, dễ bị lý thuyết hóa, thiếu vắng các bài tập thực hành, trải nghiệm sâu sắc. Thêm vào đó, phần lớn giáo viên được phân công giảng dạy kỹ năng sống là giáo viên kiêm nhiệm, thiếu được đào tạo chuyên sâu về tâm lý học, sư phạm ứng dụng và kinh nghiệm thực tế. Dẫn đến việc tổ chức hoạt động còn đơn điệu, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh, sinh viên.
Một nguyên nhân nữa, ảnh hưởng rất lớn đến kỹ năng sống của trẻ, đó là rào cản, quan điểm từ phía gia đình. Thực tế nhiều phụ huynh coi kỹ năng sống là “môn học phụ”. Bên cạnh đó, nhiều phụ huynh can thiệp, làm hộ, khiến trẻ thiếu cơ hội tự rút ra kinh nghiệm, hình thành thói quen ỷ lại, dựa dẫm.
“Điểm chung của tất cả những phụ huynh mà tôi từng tiếp xúc là: Ai cũng biết kỹ năng sống là cần thiết, nhưng ai cũng thừa nhận rằng, “cần nhưng chưa gấp”. Chính vì chưa gấp nên tâm lý của phụ huynh là hãy thong thả, ưu tiên những thứ cần ngay, cần gấp như kì thi, điểm số, thành tích... Dần dà, quỹ thời gian của trẻ được lấp đầy và không còn chỗ cho những kỹ năng “cần” nữa”. Chưa kể, chương trình kỹ năng sống rất cần đến sự đồng hành của phụ huynh, nhưng phụ huynh thường phó thác hết cho giáo viên. Cha mẹ cần thay đổi vai trò, từ "người làm hộ" sang "người hướng dẫn", tạo điều kiện cho trẻ tự lập bằng cách giao những công việc phù hợp, khuyến khích tham gia hoạt động xã hội…” - anh Đồng Quang Vinh - giáo viên tại Trung tâm kỹ năng sống Dream Question (phường Trường Vinh) nói.
Thực tế, trong các kỳ nghỉ hè, nhiều trung tâm giáo dục kỹ năng sống cũng mở các khóa đào tạo ngắn hạn phục vụ nhu cầu của phụ huynh và học sinh. Tuy nhiên, hiệu quả của những khóa ngắn ngày không được nhiều người đánh giá cao. Chị Tạ Trang Nhung - một phụ huynh phường Thành Vinh bày tỏ quan điểm: “Kỹ năng sống là phương pháp để con người hòa nhập, thích nghi và phát triển nhân cách - không thể dạy bằng giáo án ngắn hạn. Đó cũng là lý do tôi đang ưu tiên con mình tham gia các lớp học kỹ năng sống hơn”.
Dưới góc độ nhà tuyển dụng, chị Nguyễn Thu Trang (Khu công nghiệp VSIP) cho rằng, để chương trình kỹ năng sống trở nên thực chất, cần có chính sách thúc đẩy nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên chuyên trách về kỹ năng sống, thiết lập hệ thống chứng chỉ, kiểm tra, đánh giá kỹ năng mềm cho lao động trẻ.
Vẫn còn rất nhiều khoảng trống và bất cập xoay quanh vấn đề kỹ năng sống cho giới trẻ. Giáo dục kỹ năng sống không phải là trào lưu mà là nhu cầu cấp thiết và sống còn của giới trẻ hiện nay. Nếu chậm trễ trong việc trang bị kỹ năng sống một cách bài bản, chúng ta sẽ phải đối mặt với những hậu quả sâu sắc đến đời sống xã hội và tương lai đất nước.
