Những lớp học khuyến khích trẻ... chuyện trò
Không bảng điểm, không áp lực thành tích, có những lớp học chọn cách đồng hành với trẻ bằng trò chuyện, trải nghiệm và lắng nghe. Ở đó, các em được khuyến khích nhìn nhận bản thân, kết nối với bạn bè và từng bước tìm thấy tiếng nói của chính mình.
Để trẻ tự tin nói điều mình nghĩ
Trong không gian ấm cúng của lớp học “Thân tâm xã”, câu hỏi “Điểm mạnh của em là gì?” từng khiến không ít học sinh lứa tuổi vị thành niên ngập ngừng. Khi thầy giáo đặt vấn đề, nhiều em loay hoay không biết trả lời, hoặc chỉ rụt rè nêu được một vài nét mơ hồ về bản thân. Thế nhưng, không khí nhanh chóng thay đổi khi buổi học bước sang bài tập nhận xét chéo. Thay vì tự nói về mình, mỗi học sinh cầm bút ghi lại những điểm mạnh mà mình quan sát được ở bạn cùng lớp.
Những dòng chữ nhỏ mang theo nhiều phát hiện bất ngờ. Có bạn được nhận xét thông minh bởi khả năng phát ngôn đúng thời điểm; có bạn tinh tế trong cách quan sát; có người lại có năng khiếu xoa dịu không khí căng thẳng… Nhìn lại bản thân qua lăng kính của bạn bè đồng trang lứa, các em nhận ra mình có nhiều điểm tốt hơn những gì từng hình dung.
Đó chỉ là một trong nhiều trải nghiệm tại lớp “Thân tâm xã”, do thầy Nguyễn Thành Luân (SN 1995, ở phường Vinh Hưng) sáng lập và vận hành từ năm 2023, dành cho học sinh lứa tuổi vị thành niên.
Từng có nhiều năm nghiên cứu về tâm lý học đường, thầy Luân hiểu rằng, tuổi teen là giai đoạn có nhiều biến chuyển, khi các em dễ né tránh sự áp đặt của người lớn và thường sẵn sàng lắng nghe bạn bè, thần tượng hơn. Bởi vậy, nguyên tắc cốt lõi của “Thân tâm xã” là tạo dựng một môi trường an toàn, tôn trọng và không phán xét. Thay vì mô hình “một thầy - một trò” dễ tạo cảm giác răn dạy, các vấn đề được đưa ra thảo luận theo nhóm từ 4-5 bạn trở lên. Những cảm xúc, suy nghĩ hay băn khoăn của tuổi mới lớn được đón nhận một cách tự nhiên, không áp đặt.
Thầy Luân chia sẻ: “Tôi nhận ra, cùng một vấn đề, khi đứng dưới dạng 1 thầy - 1 trò sẽ có cảm giác áp đặt. Nhưng khi đưa ra 4-5 bạn trở lên, cùng đưa ra quan điểm thì sẽ tạo ra góc nhìn đồng trang lứa, giúp các bạn có niềm tin hơn với thông tin. Trong một môi trường đủ an toàn, tôn trọng, thầy cô chỉ nên là người kích hoạt, không nên đưa nhân sinh quan của mình để áp vào học sinh”.
Cùng hướng đến việc đồng hành với trẻ, tại phường Trường Vinh còn có lớp “Thủ thỉ”, dành cho lứa tuổi từ 7 tuổi. Nếu lớp học “Thân tâm xã” tập trung vào những xáo trộn của tuổi mới lớn, “Thủ thỉ” lại hướng đến việc nuôi dưỡng tư duy và cảm xúc cho trẻ tiểu học và THCS. Lớp học không bó hẹp trong 4 bức tường. Có buổi học diễn ra trong nhà, có lúc các em ra công viên, hòa mình giữa cánh rừng hoặc cùng nhau tham quan bảo tàng… Những chủ đề gần gũi như bản sắc cá nhân, trách nhiệm hay vai trò của nam giới và nữ giới trong gia đình được đưa ra để các em cùng suy nghĩ, trao đổi và tranh luận.
Người gieo mầm cho lớp học “Thủ thỉ” là cô giáo Nguyễn Thị Bích Thủy (SN 1986, ở phường Trường Vinh). Trở về Nghệ An từ năm 2020 sau thời gian dạy Toán tiểu học và tư vấn tâm lý học đường tại Hà Nội, cô Thủy mang theo trăn trở về những thiếu hụt trong trải nghiệm và cảm nhận của trẻ em đô thị.
Ban đầu, cô dự định xây dựng mô hình “Triết học cho trẻ em”, bắt đầu từ những cuốn sách gần gũi để khơi gợi những câu hỏi suy tư. Tuy nhiên, qua thực tế, cô nhận ra sách chỉ là một cánh cửa nhỏ. Trẻ em thành thị ngày nay thiếu những trải nghiệm tự nhiên vốn từng rất quen thuộc với thế hệ trước. Vì vậy, chương trình được thiết kế lại theo hướng đưa trẻ trở về với thiên nhiên và trò chuyện, chia sẻ cùng nhau.
Để hình thành một cộng đồng biết lắng nghe nhau cũng không phải việc có thể làm trong ngày một, ngày hai. Cô Thủy mất cả năm để các em luyện tập thói quen lắng nghe mà không vội vàng đánh giá đúng, sai. Đến nay, học sinh tại “Thủ thỉ” đã có thể tự thiết kế chương trình học cho mình và biết quay về kết nối với gia đình như một nguồn học liệu quan trọng.
“Khi có một cộng đồng an toàn để chia sẻ, không có sự đúng - sai, trẻ sẽ tự tin nêu quan điểm và học cách tôn trọng quan điểm của người khác. Đó là một điểm khác biệt với người lớn, bởi người lớn thường đánh giá quá vội vàng...”, cô Nguyễn Thị Bích Thủy tâm sự.
Cả “Thân tâm xã” và “Thủ thỉ” gặp nhau ở tinh thần giáo dục đồng hành và tôn trọng. Không áp lực điểm số, không bài kiểm tra hay bảng xếp hạng, những lớp học ấy tạo ra những vòng tròn trò chuyện, nơi trẻ được khám phá, chia sẻ và học cách lắng nghe tiếng nói của chính mình.
Một khoảng trời để trẻ lớn lên
Trong nhịp sống hiện đại, trẻ có thể thiếu đi những trải nghiệm tưởng như rất đỗi bình thường. Chị Trần Ngọc Mai - phụ huynh ở phường Vinh Phú bộc bạch: “Tôi tha thiết tìm cho con một môi trường sinh hoạt để con có thể gần gũi với bạn bè, học cách tranh luận, chia sẻ, phản biện, học cách nhìn nhận, cảm nhận thế giới xung quanh. Với thế hệ của chúng tôi trước đây, tự nhiên và môi trường đã dạy cho chúng tôi nhiều điều. Nhưng với các bạn nhỏ trong cuộc sống hiện đại nơi đô thị thì những thứ tưởng chừng đơn giản đó lại rất xa xỉ, không dễ gì có được".
Từ những nhu cầu ấy, các không gian như “Thủ thỉ” hay “Thân tâm xã” trở thành nơi để trẻ được trải nghiệm, trò chuyện và học cách sống cùng người khác. Những buổi đi trong thiên nhiên giúp các em có thêm trải nghiệm từ thế giới thực; những cuộc thảo luận giúp trẻ tập lắng nghe, phản biện và tự hình thành quan điểm thay vì chỉ tiếp nhận câu trả lời có sẵn… Quan trọng hơn, các em được sống trong một cộng đồng nơi sự khác biệt không lập tức bị đánh giá. Qua quá trình lắng nghe nhau, trẻ dần nhận ra giá trị của bản thân, chủ động hơn trong việc học và biết tìm đến gia đình như một nguồn kết nối quan trọng.
Hiệu quả của cách làm ấy thể hiện rõ qua sự gắn bó của chính những học sinh đã và đang tham gia lớp học. Em Lương Tú Minh - học sinh lớp 11, Trường THPT Hà Huy Tập đã gắn bó với “Thân tâm xã” hơn 1 năm. Em nói: “Em xem thầy giáo như thần tượng và rất thích tham gia lớp học. 2-3 tuần mà chưa gặp nhau là thấy nhớ rồi”.
Với Phạn Thị Ngọc Mai - sinh viên năm 3 ngành Quan hệ Công chúng, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, từng là học sinh “Thân tâm xã”, những năm tháng học tập tại đây trở thành một phần trong hành trình trưởng thành: “Thời điểm em học là lớp 10, khi đó trên địa bàn gần như chưa có những lớp học có mô hình này. Cách tiếp cận mới mẻ ở lớp đã giúp học viên hoàn thiện rất nhiều kỹ năng. Bên cạnh vai trò học viên, em có tham gia trợ giảng và nhận ra các bạn nhỏ cũng rất thích lớp học này. Từ đó, em hiểu bản thân hơn, khám phá những năng lực khác của bản thân, khi được trang bị những nhận thức rộng mở hơn, chúng em sáng suốt hơn trong lựa chọn nghề nghiệp sau này”.
Bản thân Mai trước khi thi đại học cũng đã tham vấn ý kiến thầy để đưa một quyết định phù hợp nhất.
Việc tạo dựng môi trường để trẻ được lắng nghe, chia sẻ từ sớm có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển tâm lý. Qua thời gian, sự đồng hành bền bỉ đã biến những lớp học này thành một cộng đồng an toàn, nơi trẻ được lắng nghe, được thừa nhận và có thêm điểm tựa tinh thần trên hành trình lớn lên. Khi đó, “Thủ thỉ” hay “Thân tâm xã” không đơn thuần là những lớp học kỹ năng, mà là những khoảng không gian để trẻ được chậm lại, được đặt câu hỏi, được trải nghiệm và nói lên suy nghĩ của mình. Khi người lớn bớt vội vàng đưa ra câu trả lời, trẻ có thêm cơ hội tự tìm câu trả lời cho chính mình. Và có lẽ, đó cũng là một cách để những khoảng cách giữa các thế hệ được thu hẹp, bắt đầu từ một điều tưởng như rất đơn giản: Biết lắng nghe.