Кто вспомнит об этом в будущем?

(Баонгхеан)За последние несколько десятилетий число традиционных ремесленных деревень, сохранивших свои ремесла и признанных таковыми по всей провинции, сократилось с почти 400 до чуть более 100. Упадок этих ремесленных деревень вызывает у многих чувство разочарования и сожаления, поскольку потеря традиционных ремесленных деревень означает потерю части культуры и уникальной самобытности каждого региона…

Мы посетили деревню До Нха в коммуне Хунг Нхан (район Хунг Нгуен), потому что слышали, что это деревня с уникальным и непревзойденным ремеслом плетения циновок. К сожалению, теперь оно существует только в памяти, в нескольких коротких строках книги «История партийного комитета коммуны Хунг Нхан».

По словам старейшин деревни, район Хунг Нхан вдоль реки Лам когда-то был всего лишь пустынной аллювиальной равниной. Однажды сюда прибыла группа людей из другого региона, обнаружила плодородность земли, остановилась, пришвартовала лодки и основала поселение. Первоначально их основным занятием было рыболовство, но, обнаружив, что это трудный и физически тяжелый труд, требующий постоянного пребывания на открытом воздухе, самый старший член группы придумал использовать бамбук и тростник, растущие в этом районе, для плетения навесов для своих лодок.

Постепенно население росло, люди переселялись с лодок на сушу, основывая деревни и поселки. Традиционное ремесло плетения чехлов для лодок, защищающих от дождя и солнца, было адаптировано и преобразовано в традиционное ткацкое ремесло. В храме Рам в коммуне Хынг Нян до сих пор почитаются три фигуры: г-н Суан из семьи Нгуен, г-н Хиеу из семьи Фам и г-н Ранг из семьи Чан, которые считаются основателями ткацкого ремесла и отцами-основателями деревни. Ткацкое ремесло деревни До Нха восходит к поздней династии Ле, процветало до XX века, достигло пика в 1989-х и 1990-х годах, а затем полностью исчезло в начале 2000-х годов.

Рассказывая о ремесле, г-н Фам Нгок Ань, которому почти 60 лет, с сожалением отмечает, что, несмотря на свой юный возраст, он является одним из старейших ремесленников. Он научился этому ремеслу у своих родителей и бабушки с дедушкой, когда ему было 5 или 6 лет. Ремесло плетения бамбуковых циновок когда-то было очень популярно; из почти 100 домохозяйств в деревне более 90% занимались им. Хотя это называется «плетение бамбуковых циновок», продукция деревни очень разнообразна и многочисленна: от плетеных бамбуковых крыш для лодок, плетеных циновок, корзин и ширм для домов до плетеных декоративных панелей и горизонтальных досок…

Во время войны против США, чтобы обеспечить снабжение поля боя и транспортировку товаров и оружия на юг, дом семьи г-на Аня был выбран для плетения циновок. «Тогда каждую ночь мы выбирали самые большие дома, делились на небольшие группы, садились внутри, зажигали лампы и закрывали двери, чтобы плести. Месяцами мы плели днем ​​и ночью, но никто не жаловался на усталость, потому что мы знали, что солдаты и жители юга с нетерпением ждут этих поставок». После полного освобождения юга, когда страна вступила в период социалистического строительства, деревня До Нха была единственной деревней во всей коммуне, выбранной для создания небольшого ремесленного кооператива. Ремесло плетения циновок обеспечивало существование всей деревни, а продукция перевозилась по реке и дороге в различные провинции и города.

Ткацкая деревня До Нха, коммуна Хунг Нхан, район Хунг Нгуен. Фото: Фан Ван Тоан

Сегодня бренд «Кооператив ремесленников» стал проблемой для жителей деревни. Причина в том, что тогда из 10 деревень в коммуне Хунг Нхан 9 получили сельскохозяйственные земли, поскольку в них отсутствовали дополнительные источники дохода. Деревня До Нха (деревня № 9), с её ткацким ремеслом, была ориентирована на сферу услуг и производство товаров, и поэтому ей не выделили землю. Неожиданно ремесло процветало лишь несколько лет. В 1990-х годах, с быстрым экономическим развитием и технологическим прогрессом, тканые изделия перестали пользоваться популярностью у потребителей. Вместо изделий из ротанга и бамбука люди перешли на использование пластика, дерева и гофрированного железа.

Không còn nghề cũ, không có đất sản xuất, mấy năm trở lại đây chính quyền xã Hưng Nhân nhiều lần bàn hướng chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân xóm 9 nhưng đều thất bại. Mới đây nhất, nhờ dự án của Liên minh Hợp tác xã, người dân Hưng Nhân được ra huyện Ý Yên (Nam Định) học nghề mây tre đan xuất khẩu. Thế nhưng, học nghề xong, tổ chức sản xuất thành công được ba mẻ hàng rồi im ắng từ ngày ấy đến nay vì hàng làm ra không có nơi tiêu thụ, không có đơn vị nào đứng ra bao tiêu sản phẩm. Giờ nói về ý định khôi phục làng nghề, người dân trong xã ai cũng lắc đầu. Ông Nguyễn Công Hoan, Chủ tịch UBND xã Hưng Nhân khi nghe chúng tôi hỏi về làng nghề truyền thống cũng bi quan: “Hết cách rồi. Chúng tôi đã nỗ lực mời ba đơn vị về khảo sát, xã cũng đã đứng ra thế chấp vay tiền ngân hàng để mua máy móc về hỗ trợ sản xuất nhưng đành thất bại…”.

Riêng ông Phạm Ngọc Anh, biết làng nghề đã vào giai đoạn “thoi thóp” nhưng ông vẫn cố gắng bám trụ, dù mỗi tháng ông chỉ đan được vài tấm cót cho một vài người dân có nhu cầu trong xã. Nghề mất thì ông chấp nhận vì đó là quy luật của thời gian nhưng điều ông tiếc nhất đó là “tinh thần” của làng nghề, tiếc cái tính cộng đồng, gắn kết trước đây mà nay dù có nỗ lực cũng khó mà gìn giữ. Rồi con em trong làng, dù có đi làm công nhân, đi làm ăn xa thì bốn mươi, năm mươi tuổi cũng sẽ trở về. Khi ấy, không có nghề, không có đất, biết lấy gì mà kiếm kế sinh nhai?.

Mất làng nghề, mất đi nét đặc trưng văn hóa làng cũng là điều mà nhiều người dân tiếc nuối. Tình cờ gặp ông Nguyễn Văn Hùng ở xóm Đồng Văn (xã Hùng Tiến, Nam Đàn) khi ông vừa đi làm cát sỏi cho một ghe thuyền ở bến Địu về, ông chia sẻ: “Giờ chỉ cần dậy từ 3, 4 giờ sáng làm khoảng 4, 5 tiếng là có thể kiếm được 400 - 500 nghìn đồng nhưng vẫn thấy không vui, không lạc quan như ngày còn làm nghề đan bồ ở làng trước kia...”.

Rồi ông kể cho tôi nghe cái thời cả làng Đồng Văn say sưa làm bồ thúng. Đó là thời điểm của những năm 90 trở về trước, khi mà điều kiện kinh tế còn eo hẹp, bà con nông dân vẫn quen dùng thúng, dùng bồ để đựng nông sản. Sản phẩm của làng Đồng Văn xưa kia “hút” khách, thứ nhất là giá rẻ, thứ hai là chất lượng, đẹp, bền, thứ ba là tiện lợi, vừa làm bồ, vừa có thể làm phên che nắng. Nói về giá trị kinh tế, nếu so với các mặt hàng khác thì không cao nhưng đây lại là sản phẩm “một vốn bốn lời” bởi nguyên liệu, lao động đều có thể tận dụng trong làng, trong xã.

Như hai vợ chồng ông Hùng, cứ ba ngày một chuyến đưa 6 chiếc bồ đi bộ từ đây sang vùng Truông Hối, xã Nghi Công bán là có thể mua được một - hai yến gạo. Nghề không những giúp ông nuôi được 3 đứa con học hành đầy đủ mà quan trọng hơn là rèn dũa tính bền bỉ, chịu khó của con người. Có nghề phụ, làng cũng không còn cảnh nông nhàn, cánh thanh niên cũng không phải bôn ba ra Bắc vào Nam làm thuê kiếm sống hay rỗi rãi rồi dính vào các tệ nạn ma túy, cờ bạc như hiện nay – ông Hùng tặc lưỡi.

Kế bên làng Đồng Văn, ông Nguyễn Đình Ngụ (làng Đồng Trung) năm nay đã gần 80 tuổi nhưng vẫn cố gắng bám trụ với nghề làm thang, làm chọng. Ông tâm sự đây là nghề “cải tiến” sau khi nghề chằm tơi của làng bị mai một. Dù công việc vất vả, mỗi tháng làm cật lực cũng chỉ kiếm được một hai triệu đồng nhưng ông không bỏ bởi ông còn muốn giữ nghề, còn muốn truyền nghề cho mấy đứa cháu để chúng lớn lên còn biết về nghề truyền thống của quê hương.

Theo khảo sát của Liên minh Hợp tác xã, trên địa bàn toàn tỉnh có đến 369 làng có nghề, trong đó, chủ yếu là các làng nghề mây tre đan xuất khẩu, nghề ươm tơ dệt lụa, nghề dệt thổ cẩm, nghề chế biến hải sản… Tuy nhiên, từ năm 2002 đến nay tỉnh mới khôi phục và công nhận được 119 làng nghề với 12 nhóm nghề. Nhiều ngành nghề sau nhiều năm không được quan tâm, không được đầu tư, không có thị trường tiêu thụ đã bắt đầu bị mai một như nghề dè cót ở xã Hưng Nhân (Hưng Nguyên), nghề làm bồ thúng ở xã Hùng Tiến (huyện Nam Đàn), nghề làm nghề giấy dó ở xã Nghi Phong (Nghi Lộc), nghề đúc đồng ở xã Diễn Tháp, nghề lò rèn ở xã Diễn Thọ (Diễn Châu).

Theo ông Nguyễn Văn Hùng - nguyên Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã tỉnh thì nguyên nhân dẫn đến các làng nghề mai một là do các sản phẩm của các làng nghề truyền thống không còn thích hợp với nhu cầu của người tiêu dùng hiện nay. Nhiều địa phương chưa quan tâm, cán bộ quản lý còn nhiều hạn chế, chưa nhận thức được tầm quan trọng của nhiệm vụ phát triển TTCN và xây dựng làng nghề. Người dân thiếu linh hoạt, chậm thay đổi, khả năng cải tiến mẫu mã kém, mức độ nhạy cảm với thị hiếu tiêu dùng không cao dẫn đến việc duy trì, phát triển nghề truyền thống khó khăn. Lớp thanh niên phần lớn đều không mặn mà với nghề "cha truyền con nối". Hầu hết họ đều muốn thoát ly khỏi quê hương và tìm một nghề khác thức thời hơn.

Để đẩy nhanh việc phát triển các làng nghề, hiện ở tỉnh ta đã xây dựng Quy hoạch chi tiết phát triển làng nghề đến năm 2015, cái cần thiết bây giờ là phải có thêm nhiều chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề, khuyến khích các tổ chức, cá nhân đầu tư xây dựng hạ tầng làng nghề; gắn công tác quy hoạch, xây dựng kết cấu hạ tầng với việc ban hành và thực hiện tốt các chính sách về thu hút đầu tư, ưu đãi đầu tư… Chú trọng việc hỗ trợ chính sách phát triển thị trường, hỗ trợ thiết kế mẫu mã sản phẩm, lựa chọn và chuyển giao công nghệ, hỗ trợ xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn; ưu tiên phát triển các ngành nghề truyền thống, các ngành nghề khai thác tiềm năng về đất đai, lao động, sử dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ, nhất là nguyên liệu từ nông, lâm, ngư nghiệp…

Tỉnh ta đang tập trung mọi nhân lực, nguồn lực để xây dựng nông thôn mới. Trong các giải pháp để thực hiện tiêu chí nâng cao thu nhập thì phát triển, khôi phục làng nghề truyền thống, được xem là biện pháp ổn định lâu dài để giải quyết việc làm ở nông thôn, tăng thu nhập, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp - nông thôn. Đây còn là nền tảng để giữ vững bản sắc văn hóa và phát triển du lịch. Nếu làm được như thế, chắc chắn các làng nghề truyền thống xưa sẽ được khôi phục, dần trả lại bản sắc văn hóa làng cho mỗi vùng quê xứ Nghệ.

Мой Ха