Xây dựng "lá chắn" đa tầng cho quan hệ lao động
Thời điểm trước và sau Tết Nguyên đán 2026, quan hệ lao động tại các doanh nghiệp đang đứng trước một "phép thử" kép. Để giải quyết những vấn đề phát sinh trong quan hệ lao động với đội ngũ nhân sự mới sau khi tinh gọn, tổ chức Công đoàn Nghệ An đã có những giải pháp cụ thể nào?
Diệp Thanh (thực hiện) - Ngày xuất bản: 10/1/2026
Thời điểm trước và sau Tết Nguyên đán 2026, quan hệ lao động tại các doanh nghiệp đang đứng trước một "phép thử" kép. Để giải quyết những vấn đề phát sinh trong quan hệ lao động với đội ngũ nhân sự mới sau khi tinh gọn, tổ chức Công đoàn Nghệ An đã có những giải pháp cụ thể nào?
Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Chí Công – Phó Chủ tịch Thường trực Liên đoàn Lao động tỉnh, Trưởng ban Công tác Công đoàn Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Nghệ An để làm rõ vấn đề này.
Ông Nguyễn Chí Công: Thời điểm cuối năm 2025 này không chỉ đơn thuần là giai đoạn cao điểm của sản xuất, mà thực sự là một bài toán cân não về an ninh công nhân với những biến số rất mới. Nếu như những năm trước, các mâu thuẫn lao động thường mang tính đơn thuần đòi hỏi quyền lợi từ phía người lao động, khi kịp thời tháo gỡ khúc mắc thì vấn đề sẽ nhanh chóng được giải quyết. Thì đến cuối năm 2025 này, bối cảnh sẽ phức tạp hơn nhiều, bởi có 2 yếu tố đang trực tiếp tác động đến an ninh công nhân trên địa bàn mà chúng tôi đặc biệt trăn trở.
Thứ nhất, là "hiệu ứng cộng hưởng" giữa chính sách lương mới và tâm lý so bì. Việc Chính phủ điều chỉnh lương tối thiểu vùng từ 1/1/2026 với mức tăng 7,1-7,3% là một tín hiệu rất mừng cho người lao động. Tuy nhiên, khi chính sách này rơi đúng vào thời điểm nhạy cảm trước Tết Nguyên đán, nó vô tình tạo ra một "ngưỡng kỳ vọng" quá cao. Công nhân hiện nay có xu hướng bỏ qua các yếu tố về phân vùng địa lý hay năng lực tài chính riêng biệt của từng doanh nghiệp. Họ chỉ nhìn vào con số tuyệt đối: “Tại sao công ty bên cạnh tăng 350.000 đồng mà tôi chỉ được tăng 250.000 đồng?” hay “Tại sao cùng ngành nghề mà đơn vị tôi lương thấp hơn?”.
Sự so sánh cảm tính này, nếu không được giải trình thấu đáo bởi một "đơn vị thứ ba" khách quan, sẽ rất dễ khơi mào các cuộc ngừng việc tập thể tự phát. Và thực tế, thời điểm hiện tại, đội ngũ cán bộ Công đoàn đã và đang bám sát cơ sở để kịp thời giải quyết những mâu thuẫn phát sinh.
Thứ hai, là những yếu tố liên quan đến tổ chức Công đoàn sau sáp nhập, tinh gọn. Chúng ta thấy rõ xu hướng các doanh nghiệp FDI mới đang dịch chuyển mạnh về các địa bàn vùng ven như Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Đô Lương… Việc các nhà máy nằm rải rác ngoài các khu công nghiệp tập trung tạo ra thách thức lớn về kiểm soát tình hình. Khi có sự cố xảy ra, việc tiếp cận hiện trường và huy động lực lượng hỗ trợ từ tỉnh hay các đơn vị chức năng sẽ có độ trễ nhất định. Điều này tạo điều kiện cho các phần tử xấu dễ dàng lợi dụng, kích động công nhân gây mất trật tự mà tổ chức Công đoàn khó lòng nắm bắt kịp thời.
Cùng với đó, sau đợt tinh gọn, sắp xếp bộ máy theo Nghị quyết số 18 từ ngày 1/7/2025, đa số cán bộ Công đoàn của chúng tôi là nhân sự mới. Họ có nhiệt huyết nhưng chưa có cơ hội để rèn luyện bản lĩnh thực chiến và kỹ năng xử lý các tình huống ngừng việc tập thể phức tạp. Trong năm 2025, chúng ta đã giải quyết ổn thỏa 5 cuộc ngừng việc tập thể, đó là kết quả của sự nỗ lực vượt bậc. Dịp cuối năm này, khi áp lực tăng lên rất nhiều, các "tân binh" này phải đối mặt với một phép thử đầy thách thức.
Ông Nguyễn Chí Công: Để giải quyết bài toán tâm lý "so bì" và giúp công nhân hiểu đúng về giá trị thu nhập trong bối cảnh điều chỉnh lương tối thiểu vùng vào đầu năm 2026, các cấp Công đoàn Nghệ An đang cùng lúc triển khai qua ba nội dung trọng tâm sau:
Thứ nhất, tại các doanh nghiệp, chúng tôi tuyên truyền, làm rõ quy định về mức lương tối thiểu và nghĩa vụ, trách nhiệm của doanh nghiệp trong thực hiện quy định. Công nhân thường có tâm lý chỉ nhìn vào con số tăng thêm của lương vùng mà không nhìn nhận đúng doanh nghiệp của mình thuộc vùng nào, đã thực hiện đúng quy định hay chưa. Đồng thời, phân tích rõ cho người lao động thấy: Mức lương tối thiểu chỉ là cái nền, còn thu nhập thực tế bao gồm lương năng suất, phụ cấp thâm niên, chuyên cần, tiền ăn ca, và các gói an sinh…
Thứ hai, phát huy vai trò "trọng tài" của Công đoàn để đảm bảo tính chính thống. Thực tế, khi chủ doanh nghiệp giải thích về phân vùng hay khó khăn tài chính, công nhân thường có tâm lý hoài nghi, dẫn đến bất bình. Lúc này, Công đoàn tỉnh yêu cầu cán bộ Công đoàn phải nắm chắc các văn bản pháp luật và quy định của Chính phủ để trực tiếp giải trình. Chúng tôi tận dụng tối đa các kênh thông tin chính thống như App "Công đoàn Nghệ An" và Facebook Công đoàn tỉnh để đăng tải các bảng hướng dẫn cách tính lương mới một cách đơn giản, dễ hiểu nhất. Khi có tin chính thống từ Công đoàn, công nhân sẽ yên tâm hơn, hạn chế việc bị các phần tử xấu lợi dụng tâm lý so bì để kích động đình công trái quy định.
Thứ ba, đẩy mạnh thương lượng Thỏa ước lao động tập thể (TƯLĐTT) để bù đắp khoảng cách vùng. Cách tiếp cận bền vững nhất là thông qua thương lượng. Chúng tôi hướng dẫn các Công đoàn cơ sở chủ động đề xuất với chủ doanh nghiệp đưa các khoản phúc lợi khác như thưởng Tết, hỗ trợ tiền xe về quê hoặc tăng giá trị bữa ăn ca vào thỏa ước.
Năm 2025, chúng tôi đã đạt tỷ lệ 85,4% doanh nghiệp ký kết TƯLĐTT; đưa các nội dung "vượt chuẩn pháp luật" này vào thỏa ước để công nhân thấy được tổng quyền lợi mà họ nhận được từ sự chăm lo của Công đoàn và doanh nghiệp là công bằng và xứng đáng với công sức bỏ ra.
Tóm lại, cách tiếp cận của chúng tôi là minh bạch hóa thông tin, lấy đối thoại làm công cụ để hóa giải các so sánh cảm tính, giúp công nhân hiểu rằng, thu nhập bền vững phải dựa trên sự gắn bó với doanh nghiệp và sự phù hợp với điều kiện thực tế.
Đối với những doanh nghiệp khó khăn thực sự, Công đoàn tỉnh sẽ ưu tiên phân bổ các gói hỗ trợ an sinh từ ngân sách Công đoàn và nguồn xã hội hóa. Chúng tôi sẽ đưa các chương trình như "Tết Sum vầy", "Chợ Tết Công đoàn" hay "Bữa cơm Công đoàn" trực tiếp về tận các nhà máy này. Những phần quà từ tổ chức Công đoàn, những tấm vé xe miễn phí sẽ giúp giảm nhẹ gánh nặng tài chính cho chủ doanh nghiệp, đồng thời đảm bảo công nhân vẫn có một cái Tết ấm lòng.
Ông Nguyễn Chí Công: Nghị quyết 18 về tinh gọn bộ máy là một chủ trương đúng đắn nhưng cũng đặt ra cho Công đoàn Nghệ An một bài toán nhân sự chưa từng có tiền lệ. Khoảng 80% cán bộ mới nhận nhiệm vụ đúng vào thời điểm quan hệ lao động có nhiều biến số phức tạp là một "phép thử" bản lĩnh đối với cán bộ Công đoàn.
Tuy nhiên, tôi cho rằng, thiếu hụt kinh nghiệm không đồng nghĩa với việc yếu kém về năng lực. Kỳ vọng lớn nhất của tôi đối với đội ngũ này là sự thay đổi về phương thức tiếp cận: Chuyển từ xử lý tình huống theo cảm tính sang vận hành theo quy trình chuyên nghiệp. LĐLĐ tỉnh đã ban hành các kịch bản thực chiến, "cầm tay chỉ việc" để cán bộ cơ sở biết rõ mình phải làm gì khi một vụ ngừng việc tập thể tự phát xảy ra. Khi quy trình đã chuẩn, sự lúng túng của người mới sẽ được thay thế bằng tính kỷ luật và sự chính xác.
Một điểm tựa quan trọng khác mà tôi đặt niềm tin là ưu thế về sự nhạy bén của đội ngũ trẻ trong kỷ nguyên số. Khác với các thế hệ trước, cán bộ Công đoàn hiện nay hầu hết là những người am hiểu mạng xã hội. Trong bối cảnh các cuộc ngừng việc tập thể thường nhen nhóm từ các hội nhóm Zalo, Facebook, chính đội ngũ này sẽ là những nguồn thông tin sớm nhất để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng công nhân. Họ chính là lực lượng chủ chốt để chúng tôi nhận diện và hóa giải các bất ổn ngay từ khi nó còn là những bức xúc trên không gian mạng, trước khi lan rộng thành đám đông tại cổng nhà máy.
Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh rằng, cán bộ mới không bao giờ phải độc lập tác chiến. Phía sau họ là hệ thống hỗ trợ đa tầng của Công đoàn tỉnh, từ Tổ giải quyết đình công trái quy định đến đội ngũ chuyên gia pháp luật giàu kinh nghiệm. Bên cạnh đó, còn có sự phối hợp hỗ trợ với các cơ quan chức năng như UBND xã, Ban Quản lý Khu kinh tế, Công an tỉnh... Tôi kỳ vọng các đồng chí cán bộ mới sẽ phát huy tối đa tinh thần dám nghĩ, dám đối thoại, dùng ngôn ngữ chân thành của người lao động để thuyết phục công nhân, đồng thời, luôn giữ được sự tỉnh táo để kết nối, phối hợp với cấp trên, với các đơn vị liên quan trong những tình huống phức tạp.
Sự nhiệt huyết của sức trẻ kết hợp với quy trình xử lý khoa học và sự hậu thuẫn từ hệ thống chính là lời giải cho bài toán an ninh công nhân hiện nay. Chúng tôi không chỉ giải quyết sự vụ, mà đang xây dựng một đội ngũ cán bộ Công đoàn thế hệ mới: chuyên nghiệp, hiện đại và thực sự sát cánh cùng người lao động.
Ông Nguyễn Chí Công: Thực tế đã chứng minh, an ninh công nhân không phải là một mục tiêu độc lập mà là kết quả của một hệ sinh thái quan hệ lao động lành mạnh. Trong đó, Nhà nước – Công đoàn - doanh nghiệp là 3 chân kiềng không thể tách rời. Để giữ vững sự ổn định này, tôi đề xuất vai trò của các bên cần được định vị rõ nét hơn.
An ninh công nhân bắt nguồn từ sự công bằng. Khi Chính phủ ban hành chính sách, quy định, vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước như các sở, ban, ngành liên quan cùng lực lượng Công an, là phải giám sát thực thi một cách nghiêm minh. Chúng ta cần những đoàn thanh tra liên ngành quyết liệt hơn, không đợi đến khi xảy ra ngừng việc tập thể mới đi giải quyết, mà phải rà soát, chấn chỉnh ngay các doanh nghiệp có dấu hiệu sai phạm lương, thưởng hoặc cố tình lách luật. Khi Nhà nước giữ vững kỷ cương, tạo ra một sân chơi công bằng, công nhân sẽ có niềm tin vào pháp luật và không cần phải dùng đến các biện pháp tự phát để đòi quyền lợi.
Đồng thời, vai trò của chính quyền địa phương và lực lượng công an cơ sở cũng vô cùng quan trọng. Với những doanh nghiệp nằm ngoài khu công nghiệp, sự phối hợp chặt chẽ giữa tổ chức Công đoàn và chính quyền địa phương sẽ đảm bảo khi có dấu hiệu bất ổn, lực lượng chức năng địa phương sẽ cùng cán bộ công đoàn tiếp cận ngay hiện trường để giải quyết. Sự hiện diện kịp thời của chính quyền không chỉ để giữ gìn trật tự, mà còn để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, ngăn chặn những bàn tay kích động từ bên ngoài làm phức tạp hóa quan hệ lao động.
Đối với doanh nghiệp, tôi mong muốn một số chủ sử dụng lao động thay đổi tư duy từ "đối phó" sang "tự quản và đồng hành". Doanh nghiệp cần hiểu rằng, chi phí chăm lo cho đời sống công nhân, sự minh bạch trong thưởng Tết không phải là khoản mất đi, mà là khoản "đầu tư cho sự ổn định". Một doanh nghiệp bền vững là doanh nghiệp biết coi trọng an ninh tại chỗ, chủ động thiết lập các kênh đối thoại nội bộ định kỳ. Đừng để đến lúc công nhân bức xúc mới mời Công đoàn đến giải trình hộ. Khi doanh nghiệp chủ động minh bạch tình hình tài chính và chia sẻ khó khăn một cách chân thành, chính họ đã tạo ra lớp lá chắn vững chắc nhất ngay từ bên trong nhà máy.
Cuối cùng, vai trò của tổ chức công đoàn phải là người kết nối. Công đoàn không đứng về phía nào một cách cực đoan. Vai trò của chúng tôi là kéo người lao động và doanh nghiệp lại gần nhau thông qua các bản Thỏa ước lao động tập thể chất lượng. Công đoàn sẽ là bên giám sát doanh nghiệp thực hiện cam kết, đồng thời là bên tham mưu cho Nhà nước những chính sách sát sườn với đời sống công nhân.
Tôi tin rằng, khi Nhà nước nghiêm minh - Doanh nghiệp minh bạch - Công đoàn thực chất cùng nhìn về một hướng vì sự ổn định của quan hệ lao động và sự phát triển của tỉnh nhà, thì mọi bất ổn hay những mâu thuẫn sẽ được hóa giải một cách nhân văn, thấu đáo.
