L'histoire de Mme Tú Lường Phạm Thị Tảo

Le tombeau de Mme Tú Lường Phạm Thị Tảo se trouve Do Luong - Nghe An

Bà Phạm Thị Tảo sinh năm Canh Thân (1860), con gái cử nhân Phạm Đăng Tuấn, em gái cử nhân Phạm Văn Khoa, quê ở làng Phượng Lịch, nay là xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu, Nghệ An. Cha là Phạm Đăng Tuấn, Án sát tỉnh Ninh Bình, anh là Phạm Văn Khoa làm quan ở triều đình Huế. Gia đình quan Án sát Phạm Đăng Tuấn là một trong những gia đình nhà quan thanh liêm, giàu lòng yêu nước dưới triều Tự Đức. Các sĩ phu yêu nước thường lui tới đàm đạo việc lớn.

Nous savons que le règne de l'empereur Tự Đức fut une période d'invasion coloniale française de notre pays. Lorsque la citadelle de Ninh Bình tomba, Phạm Thị Tảo, âgée de seulement 12 ou 13 ans, connaissait déjà la raison de la prise de Ninh Bình par les Français. Ce n'était pas dû à un manque de commandement militaire de son père ou des autorités, ni à un manque de détermination dans la défense de la citadelle, ni à la faiblesse des soldats provinciaux de Ninh Bình, ni au manque de courage ou de patriotisme de la population. La raison était simple : l'armement ennemi était bien plus avancé que celui des soldats provinciaux.

Pham Thi Tao possédait non seulement une compréhension précoce de la morale, de l'éthique et de la nature humaine, mais elle connaissait également les lois de la cour féodale : « Les fonctionnaires chargés de défendre les villes, les terres et les provinces, et de protéger le peuple, qui perdent une ville, sont punis de décapitation. » Elle savait aussi que son père, un haut fonctionnaire, avait été justement condamné à la décapitation pour n'avoir pas défendu la citadelle de Ninh Binh, mais elle se sentait néanmoins injustement accusée. À cette époque, de nombreuses provinces et villes du Vietnam étaient tombées aux mains de l'ennemi. Par ailleurs, par piété filiale, elle était prête à mourir à la place de son père afin qu'il puisse vivre pour prendre soin de sa grand-mère, âgée de plus de 90 ans. Elle adressa donc une requête au roi pour qu'il meure à la place de son père. Heureusement, après avoir lu sa requête, le roi Tu Duc gracia son père, mais l'exila à Lang Son. Sa réputation se répandit non seulement à Dien Chau et Nghe An, mais dans tout le pays durant son adolescence.

Pham Thi Tao était non seulement une fille dévouée à sa famille, mais aussi une femme profondément attachée à son pays et à son peuple. Sa sœur aînée, Pham Thi Thuc, épousa Vo Tinh Thanh. Le couple fut parmi ceux qui encouragèrent la colonisation et fondèrent le village de Trai Lat, dans l'actuel district de Tan Ky, province de Nghe An. Après le décès de sa grand-mère et de son père, elle vécut avec son beau-frère et sa sœur à Trai Lat. Lors de ses voyages entre sa ville natale de Phuong Lich et Trai Lat, elle séjournait souvent au village de Nghien Thang, commune de Dong Son, dans la région de Cho Luong, district de Do Luong. C'est au cours de ces fréquentes visites à Nghien Thang qu'elle tomba amoureuse du beau jeune érudit Nguyen Canh Dinh. Leur amour était une union parfaite ! L'un était un érudit de seulement 25 ans, l'autre une jeune femme belle et vertueuse, fille d'un fonctionnaire, âgée d'une vingtaine d'années. Ils se marièrent ensuite. Ainsi, Pham Thi Tao, suivant une tradition ancestrale, devint Mme Tu Luong à l'âge précoce de 20 ans.

La vie heureuse du jeune couple, Nguyen Canh Dinh et Pham Thi Tao, avait à peine commencé lorsque Nguyen Canh Dinh, un érudit, tomba gravement malade et mourut à l'âge précoce de 27 ans, laissant derrière lui sa jeune épouse et un enfant à naître de trois mois. Suite au décès de M. Tu Luong, Mme Tu se retrouva veuve, dévouée à son mari et élevant son enfant avec une piété filiale envers les aînés des deux familles.

Việc bà Tú Lường trở thành bản cảnh Thành hoàng của làng Đạo Lý thì sách báo có đôi chỗ chưa thật thống nhất. Chẳng hạn, chuyện bà Phạm Thị Tảo bỏ tiền ra chiêu dân lập ra Trại Lạt (Tân Kỳ).

Theo gia phả họ Phạm ở Phượng Lịch và các cụ già có trách nhiệm trong dòng họ Phạm thì việc thành lập Trại Lạt là do chị ruột của bà, là Phạm Thị Thức, cùng chồng là ông Võ Tính Thành và một số người khác đứng ra thành lập trại, mục đích khai hoang, tạo công ăn việc làm cho người nghèo khó, đồng thời tích trữ lương thảo để giúp nghĩa quân của các cuộc nổi dậy chống giặc Pháp xâm lược ở xứ Nghệ như: Cuộc khởi nghĩa Giáp Tuất (1874) của Trần Tấn, Đặng Như Mai và phong trào Cần Vương của Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhạ, Nguyễn Văn Ngợi... Khi Trại Lạt hình thành thì bà Phạm Thị Tảo đang nhỏ. Bà chỉ làm nhiệm vụ liên lạc giữa Trại Lạt với một số chiến sĩ của tổ chức đó.

Durant cette période, les soulèvements anti-français dans la province de Nghệ An acquirent un prestige considérable, notamment celui mené par Phan Đình Phở, qui ébranla le pays tout entier. Le général Nguyễn Ván Ngọi (certaines sources l'appellent Nguyễn Ngọc Ngọi, également connu sous le nom de Tac Bay, sous les ordres de Nguyễn Xuan Ón) se distingua particulièrement : lors de la bataille de Con Voi, il tua le lieutenant Coệc, commandant des forces françaises et de la dynastie du Sud, semant la terreur chez les Français. Les officiels de la dynastie du Sud éprouvèrent à la fois soulagement et appréhension.

Après la mort du lieutenant Coóc au combat, tué par le général Ngợi, les Français tentèrent frénétiquement de capturer le chef Nguyễn Xuân Ôn sur son lit de mort en juillet 1887. Le général Ngợi resta imperturbable, continuant à consolider ses forces et à combattre jusqu'en 1893.

À ce moment-là, les forces rebelles s'affaiblirent, les vivres s'épuisèrent et, profitant de la situation, les colonialistes, de connivence avec l'armée de la Dynastie du Sud et avec l'aide d'un espion nommé Co Thong, capturèrent le général Ngoi et le ramenèrent dans son village natal, Chua Me, où ils l'assassinèrent et incendièrent le village entier en guise de vengeance. Les habitants de Chua Me furent contraints de se disperser et les tombes de leurs ancêtres furent laissées à l'abandon.

Làng Chùa Me xưa sầm uất bao nhiêu thì bấy giờ hoang phế bấy nhiêu, mồ mả tổ tiên của nhiều dòng họ không ai chăm sóc. Bà Tú Lường rất đau xót. Bà nghĩ ra cách khôi phục. Dựa vào uy tín của cha là quan án sát và anh ruột Phạm Văn Khoa, bà đứng ra làm đơn xin phép khai hoang vùng đất cũ làng Chùa Me. Bà bỏ tiền của và quyên góp các nhà hảo tâm.

Kêu gọi nhân dân phiêu tán về làm ăn sinh sống trên mảnh đất cũ của mình. Khi làm ăn khá giả, dân làng có điều kiện chăm sóc mồ mả tổ tiên cha ông của mình. Chẳng bao lâu, làng Chùa Me lại sầm uất như cũ. Dân làng thấy công ơn to lớn của bà, đức độ lớn lao của bà và trí thông minh lý lẽ vững chắc của bà, họ xin ý kiến của bà đổi tên làng Chùa Me thành làng Đạo Lý.

Ngày 19/5 năm Nhâm Thân (1932), bà quy tiên hưởng thọ 73 tuổi. Nhân dân làng Đạo Lý nhớ công ơn của bà Tú Lường Phạm Thị Tảo đã lập đền thờ bà và lên Đô Lương xin chân hương về thờ bà vào các ngày Tết ngày giỗ và ngày sắc ngày vọng hàng tháng.

Gần đây, ngày 21-4-2008, UBND tỉnh Nghệ An có quyết định về việc công nhận Di tích lịch sử văn hóa. Tại điều 1 ghi: Công nhận Nhà thờ họ Nguyễn Cảnh tại xã Đông Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An là Di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Nhà thờ này là nơi thờ ông bà ông Tú Lường và các vị Tiên tổ của chi họ Nguyễn Cảnh ở xã Đông Sơn. Còn nhà thờ Đại tộc của họ Nguyễn Cảnh, ở xã Tràng Sơn thì đã được công nhận Di tích Lịch sử cấp quốc gia từ năm 1991.

Qua việc tìm hiểu câu chuyện bà Tú Lường Phạm Thị Tảo ở Diễn Châu, ở Đô Lương và ở làng Đạo Lý, tôi thấy con cháu, chắt của bà Tú Lường và nhân dân làng Đạo Lý, xã Lý Thành, huyện Yên Thành rất muốn được tỉnh cho phép con cháu, nhân dân và các nhà hảo tâm bỏ kinh phí ra trùng tu tôn tạo lại Đền thờ bà Tú Lường ở làng Đạo Lý, và khi tỉnh đặt thêm tên đường ở Thành phố Vinh, cũng nên nhớ đến tên bà!

Bài, ảnh: TS. Hồ Bá Quỳnh - 35- Hồ Hán Thương - TP. Vinh