La personne nommée Chu Thanh Nghe

Đầu năm 1970, sau mấy tháng hành quân vượt Trường Sơn vào đến chiến trường Nam Bộ, chúng tôi - đoàn giáo viên miền Bắc tăng cường cho chiến trường B2 tập kết tại bãi khách của Ban Tổ chức Trung ương cục miền Nam. Ở đây, chúng tôi được nghỉ dưỡng và nghe nhiều báo cáo của các đại biểu các tỉnh về tình hình giáo dục miền Nam. Qua câu chuyện của chú Tư Dũng - Trưởng tiểu ban Giáo dục miền Nam, chúng tôi được biết gương hy sinh của chị Lê Thị Bạch Cát, quê ở Nghi Hương (Nghi Lộc).

Sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm, chị Bạch Cát tình nguyện vào Nam và được phân công về Tiểu ban Giáo dục Sài Gòn - Gia Định. Chị tham gia Thành đoàn và trong trận Tổng tấn công Mậu Thân năm 1968, dẫn đầu một đội biệt động đánh vào sào huyệt của địch ở Quận 1, chị đã anh dũng hy sinh. Chú Tư Dũng còn cho chúng tôi biết trong số giáo viên Nghệ An đi B năm 1964, còn có một người nữa là Chu Thành Nghệ, vào Nam Bộ được phân công về chiến trường Mỹ Tho, nơi cửa ngõ phía tây Sài Gòn.

Chu Cấp (thứ 3, từ trái sang) với các bạn tù ở căn cứ R

Chu Thanh Nghe intégra le Département de la propagande du Comité provincial du Parti de My Tho, où il prit directement la tête de la sous-commission provinciale de l'éducation. Dans des conditions difficiles, il resta proche du peuple et de sa terre, œuvrant à l'édification d'un mouvement éducatif au cœur d'une zone où les forces ennemies s'affrontaient avec acharnement. Lors d'un raid ennemi, il fut blessé à la jambe et caché par les habitants dans un bunker secret. Malheureusement, un traître le livra à l'ennemi, qui le captura. Transféré dans sept prisons du continent, il subit toutes sortes de tortures, mais Chu Thanh Nghe refusa obstinément d'avouer. Finalement, il fut exilé à la prison de Con Dao.

À cette époque, dans la zone de la base libérée, les nouvelles recrues du Nord, comme nous, considéraient les exemples de Le Thi Bach Cat et de Chu Thanh Nghe comme des symboles héroïques des instructeurs de Nghe Tinh partis au Sud. À ce moment-là, chacun de nous avait un pseudonyme lorsqu'il quittait la base pour aller au combat, mais lorsque j'entendais le nom de Chu Thanh Nghe, un sentiment de malaise m'envahissait.

Chu est probablement Chu ou Chu utilisé comme nom de famille, et Thành vient probablement de Yên Thành ou Thành Vinh. Nghệ est probablement un érudit de Nghệ Tĩnh. J'ai demandé à l'oncle Tư Dũng, de son vrai nom Nguyễn Hữu Dũng, directeur du Département de l'enseignement général au ministère de l'Éducation, parti dans le Sud en 1964 avec Lê ​​Thị Bạch Cát et Chu Thành Nghệ. Oncle Tư Dũng m'a murmuré que le vrai nom de Chu Thành Nghệ était Chu Cấp, de Hoa Thành (Yên Thành).

En apprenant cette nouvelle, j'ai été très surpris et stupéfait. Je n'aurais jamais imaginé que Chu Cap, que j'avais connu en CM2 au collège Hoa Thanh, était pensionnaire chez M. To, juste à côté de chez lui. Chu Cap avait deux ans d'avance sur moi, et je me souviens qu'il était un excellent pêcheur de carpes dans l'étang du hameau de Che.

Depuis que mon oncle Tư Dũng m'a dit que Chu Thành Nghệ était Chu Cấp, j'éprouve toujours une petite joie à l'idée que ma ville natale compte de tels enseignants dévoués. Lorsque je me rendais dans les régions bordant le fleuve Hậu pour organiser des formations d'enseignants destinées aux intellectuels des zones occupées par l'ennemi, j'évoquais souvent les exemples de Lê Thị Bạch Cát et de Chu Thành Nghệ.

Je n'aurais jamais imaginé qu'après les accords de Paris de 1972, début 1974, je rencontrerais Chu Cap sur les rives du fleuve Vam Co Dong. Il venait de rentrer de la prison de Con Dao avec ses compagnons d'infortune et avait été libéré à l'aéroport de Thien Ngon. Les mots me manquent pour exprimer la joie de ses camarades qui l'accueillaient, voyant Chu Thanh Nghe en chair et en os, « revenant victorieux de combats acharnés ». Quand Chu Cap m'a aperçu, il m'a reconnu immédiatement.

Dans les jours qui suivirent, Chu Cap rejoignit la direction du comité chargé d'accueillir les anciens prisonniers politiques de retour de prison et occupa directement le poste de secrétaire de l'Union de la jeunesse au sein de ce comité. Son bureau et celui du ministère de l'Éducation se trouvaient tous deux dans une forêt bordant la rivière Vam Co, dans la province de Tay Ninh. Nous nous rencontrions souvent et partagions des anecdotes sur nos familles et nos villes natales. Certaines nuits, nous dormions ensemble dans une hutte de chaume au cœur de la forêt, et je lui demandai, curieux : « Pourquoi as-tu choisi le pseudonyme de Chu Thanh Nghe ? »

Il confia : « Tous ceux qui étaient affectés aux zones périphériques avaient un nom de code. Chacun choisissait un nouveau nom selon ses préférences et le communiquait à l'organisation. Sur le champ de bataille, nous n'utilisions que des noms de code, et non nos noms officiels, pour éviter d'être capturés par l'ennemi. En cas de torture, il nous serait plus facile de nous en souvenir et nous ne révélerions pas où nous étions. Certains de mes camarades avaient des femmes et des enfants ; ils combinaient donc leurs noms pour créer des noms de code. Je n'avais ni femme ni enfants quand je suis parti, alors j'ai utilisé le nom de ma ville natale comme nom de code. À My Tho, les habitants m'appelaient souvent Ba Nghe. »

Lors de ma capture, j'ai également prétendu être Ba Nghe, que mes parents travaillaient dans une plantation d'hévéas et que j'étais venu à My Tho pour travailler et que j'avais été arrêté. Auparavant, dans toutes les plantations d'hévéas du Sud-Vietnam et du Cambodge, on trouvait des gens originaires de Nghe An qui travaillaient comme ouvriers agricoles, ce qui m'a permis de me dissimuler assez facilement. Je lui ai demandé un jour : « Comment avez-vous enduré les tortures de l'ennemi sans dire un seul mot ? Le nom de Chu Thanh Nghe vous a-t-il donné la force de résister aux coups ? »

Anh cười đôn hậu: "Khi bị giặc bắt, bị đánh đập tra khảo là con người ai cũng đau cả. Nhưng gặp tình cảnh như mình, khi bị địch bắt nói không khai báo là không đúng. Có khai báo cả nhưng chỉ khai báo những nội dung đã được chuẩn bị trước, không có hại cho cách mạng. Như mình khai tên là Ba Nghệ, con một phu đồn điền, cha mẹ chết, vợ con chưa có. Kẻ địch bắt được một Việt Cộng, chúng muốn đánh đập khảo tra để tìm thêm những Việt Cộng khác. Mình lúc bị bắt mới 30 tuổi, những bạn tù của mình cũng sàn tuổi đó, có người còn trẻ hơn mà họ chịu đựng được thì mình chịu đựng được cũng là chuyện thường.

Có điều, dân Nghệ nhà mình, ai cũng có một chút máu gàn, cứng đầu, ai cũng ra đi chiến đấu từ quê hương Xô viết, quê hương Bác Hồ, quê Yên Thành mình lại có cụ Phan Đăng Lưu... nghĩ đến danh dự quê hương, gia đình, trách nhiệm của người đảng viên mà giữ trọn khí tiết. Mình lại bị bắt sau ngày Bác Hồ đi xa. Khi ở Mỹ Tho, lúc chép lại bản tin đọc chậm Di chúc của Bác và Điếu văn của Ban Chấp hành Trung ương do đồng chí Lê Duẩn đọc trong Lễ truy điệu Bác, mình đọc nhiều lần đã thuộc lòng. Ra Côn Đảo mình được phân công đọc lại hai văn kiện trên cho các bạn tù ở phòng cấm cố nghe, riết rồi cả phòng đều thuộc. Thuộc cả những bài thơ của Bác trong "Nhật ký trong tù". Những người ở tù Côn Đảo, lúc vui buồn đều nghĩ đến Bác, có chỗ dựa ở Bác, nhờ Bác mà mình vượt qua được những trận đòn ở các nhà tù trong đất liền và Côn Đảo".

Ngày về tiếp quản Thành phố Sài Gòn - Gia Định, Chu Cấp ở cơ quan Quận uỷ Quận 1, trên đường Hai Bà Trưng, tôi ở đường Lê Thánh Tôn, hai anh em ở gần nhau. Chu Cấp được phân công làm Quận uỷ viên, Trưởng phòng Giáo dục quận, bao công việc bộn bề của ngày đầu mới giải phóng, phải lo khôi phục lại hệ thống trường lớp của quận lớn nhất ở trung tâm thành phố, vậy mà Chu Cấp vẫn giành thời gian đến với các bạn tù, về với các bà má và bà con ở Mỹ Tho nơi từng nuôi dấu anh, bảo vệ anh mấy năm trời.

Từ khi được chuyển về dạy học ở quê Nghệ "anh hùng sống giữa trần ai", Chu Cấp được anh em suy tôn làm Trưởng ban liên lạc Hội cựu giáo viên đi B trước năm 1975 của tỉnh Nghệ An, cái chức vụ nặng về tình mà nhẹ về mọi thứ hưởng thụ. Có người nói là vác tù và hàng... tỉnh.

Vậy mà Chu Cấp, với chiếc xe đạp cà tàng, kỷ vật nghĩa tình của những người bạn tù Côn Đảo như Trương Mỹ Hoa, Lê Quang Vinh tặng trong một lần họp mặt cựu bạn tù ra thăm Côn Đảo, vẫn đạp xe đi về các gia đình liệt sỹ, các chiến hữu ở rải rác khắp các huyện. Gần trong huyện, trong tỉnh thì ông đi xe đạp, xa thì ông đi tàu, đi ô tô. Hầu như bạn nào có việc vui, buồn đều có mặt Chu Cấp. Những lúc đau yếu không đi được thì ông gọi điện thăm hỏi, chia sẻ. Năm nay Chu Cấp lên lão 70, ông đã có tổ ấm gia đình vợ con vậy mà thời gian ở trên đường, ở nhà bạn vẫn nhiều hơn ở nhà.

Những ngày tháng 3, tháng 4 năm nay, khi Bộ Giáo dục - Đào tạo, Sở Giáo dục - Đào tạo Nghệ An chuẩn bị tổ chức họp mặt cựu giáo chức Nghệ An đi B ở Cửa Lò, nhân dịp kỷ niệm 35 năm Ngày giải phóng miền Nam, ông đã chạy đi chạy lại vào ra Sở Giáo dục - Đào tạo nhiều lần, ông gọi điện đến hơn 30 gia đình thân nhân liệt sỹ, tử sỹ, thông tin cho hơn 100 anh em còn sống sót ở các huyện. Ông như con o­ng đi chắp nối tình nghĩa sâu nặng, mối tình kháng chiến của những giáo viên - chiến sỹ. Chu Cấp trong đời thường vẫn xứng đáng với cái tên Chu Thành Nghệ ngày nào.

Ngô Đức Tiến