Ngũ Bàu, cầu Giát, sông Thai

(Baonghean.vn) - Con sông Giát phát nguyên từ chân phía Đông - Nam dãy Mồng Gà, khối núi có cả 3 huyện Diễn Châu, Yên Thành và Quỳnh Lưu cùng tiếp giáp. Về phía Đông Bắc nơi ấy, núi và đất tạo nên một vùng trũng, gọi là Bàu Đột. Từ đó, một số ngòi nước, ngọn khe tụ lại thành con sông Giát. Sông theo hướng Đông Bắc mà đổ ra biển. Sách xưa gọi đó là nguồn Thai nên cư dân nơi cuối dòng được gọi theo tiếng địa phương, là Kẻ Thơi. Và trải qua bao đời, con người sống trên lưu vực của mạch sông này đã làm cho đất đai mình nổi tên tuổi.

Đến thời trung đại của lịch sử thì có thêm một dòng tộc đến đây cư ngụ mà ông tổ mang họ Hồ. Trần Trọng Kim viết trong sách “Việt Nam sử lược”: rằng: Hồ Quý Ly dòng dõi từ Chiết Giang bên Tàu, tổ tiên là Hồ Hưng Dật, đời Ngũ Quý (thế kỷ X) sang nước ta, ở Bàu Đột, huyện Quỳnh Lưu”.

Từ ý thức tầm nguyên đó mà vào đầu thế kỷ X, sau khi thay ngôi vua của nhà Trần, Hồ Quý Ly đã cử con trai là Hồ Hán Thương vào Bàu Đột xây đền thờ cho tông tộc mình. Cơ sở ấy nay vẫn còn dấu tích. Phía Đông Bắc của vùng núi Mồng Gà cũng là một miền dân cư sớm sầm uất. Cùng đổ về Đông, các mạch nước, ngọn khe từ Bàu Đột tụ lại, tìm lối đi ra biển. Đất đỡ chân người và cư dân ở đây khai sáng ra cách vượt những trở lực để đi tới.   

Thị trấn Cầu Giát. Ảnh: Nhật Thanh
Thị trấn Cầu Giát. Ảnh: Nhật Thanh

Ngược thời gian, ta biết, khi con đường thiên lý Bắc - Nam do tổ tiên mình khơi mở đã định hình thì nơi dòng nước cũng là lối đi về phía Đông ấy được bắc cầu, gọi là cầu Giát. Có cầu thì thêm đông khách qua lại, dừng chân, hội tụ thành nơi trao đổi, mua bán, dù quán xá còn rất đơn sơ. Dần dần, một ngôi chợ được hình thành: Chợ Giát. Phía Nam cầu và chợ có chùa, có miếu. Miền đất Ngọa Trường, Nhân Huống quanh năm xanh tốt những khoai, lúa, dâu tằm. Đến thế kỷ XIV thì nổi lên Giáo xứ Thuận Nghĩa của đạo Thiên Chúa, ở bên phải con đường quan lộ Bắc - Nam.

Còn phần hướng về biển, đôi bên bờ sông Thai xóm, thôn ngày thêm trù mật, tăng sức đô hội cho thị trấn Cầu Giát. Thời kháng chiến chống Pháp (1946-1954), địa danh “Giát” nằm trong một câu ca, ngang với Cầu Bố (Thanh Hóa), Ba Đồn (Quảng Bình). Nay, ở phía Bắc huyện Quỳnh là vùng Hoàng Mai đã trở thành thị xã. Những ruộng lúa ngâm chân và rừng thông soi bóng xuống làn nước ngọt từ hồ Vực Mấu chảy về. Dòng kênh ấy do từ việc mới đắp đập, khơi dòng từ thời ông Nguyễn Hữu Đợi làm Bí thư Huyện ủy. Nó tô thêm màu “Hồng” mà thi hào Nguyễn Du tưởng tượng khi tác giả “Truyện Kiều” qua đây vào hồi đầu thế kỷ XIX.

Xóm nhỏ bên bến sông. Ảnh: Nhật Thanh
Xóm nhỏ bên bến sông. Ảnh: Nhật Thanh

Trở lại với dòng Thai. Khi sắp qua vùng chợ Giát mà tuôn ra biển, sông tạo nên ở bên tả ngạn của nó một vùng đất để khách buôn tre, gỗ làm chỗ gom hàng, nên nơi đó được gọi là thôn Hàng Bè, nay thuộc xã Quỳnh Hồng. Cũng từ buổi cổ sơ, một ngôi chùa được dựng lên, khiến cảnh trí nơi đây thêm thi vị. Hồi làm Hiệp trấn Nghệ An, Hoàng giáp Bùi Huy Bích đã ghé thăm, để lại bài thơ mà hai câu đầu được Đỗ Ngọc Toại dịch là:

“Thành đâu nổi giữa cánh đồng,

Đường quan vẫn lối nhà nông đi về”.

Từ vùng đất Hàng Bè, với những kẻ vốn là “nhà nông” ấy, về sau, một tông tộc nơi đó đã sinh ra một con người, với tên gọi nôm na là Nguyễn Hữu Đợi (1927-1998). Ông có tham vọng “Thay trời, đổi đất, xếp đặt lại giang sơn”!

Đáng nhớ nhất là thời ông được bầu làm Chủ tịch rồi Bí thư Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu và là Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy Nghệ - Tĩnh.

Ông Nguyễn Hữu Đợi trong một lần đi cơ sở
Ông Nguyễn Hữu Đợi (giữa) - nguyên Bí thư Huyện ủy Quỳnh Lưu trong một lần đi cơ sở. Ảnh tư liệu

Với cách làm của ông, nhà báo Nguyễn Sỹ Đại viết trên báo Nhân dân (số ra ngày 4/7/2004) bài: “Về Quỳnh Lưu tìm bóng hình ông Đợi”. “Ông Đợi” hóa thân thành một phần nhân vật “Lão Khúng” trong truyện ngắn “Phiên chợ Giát” của nhà văn Nguyễn Minh Châu. Gần đây, Hồ Ngọc Quang viết trên báo Nghệ An (đầu năm 2019) bài “Ngọn lửa mang tên Nguyễn Hữu Đợi”...

Đúng  như sách xưa dạy: “Nhân vô thập toàn”. Lúc còn sống, ông Đợi cũng có lần nhắc đến câu: “Thời thế tạo anh hùng”. Điều ta học được là: Sống ở đời, phải cật lực lao động, dám xả thân vì nghĩa cả./.

Tin mới

Đông Á Thanh Hóa gặp Sông Lam Nghệ An: Khó khăn cho đội khách

Đông Á Thanh Hóa gặp Sông Lam Nghệ An: Khó khăn cho đội khách

(Baonghean.vn) - Sau trận hòa ở ngày khai mạc, Sông Lam Nghệ An phải làm khách trên sân của Đông Á Thanh Hóa. Đây sẽ là một trận đấu cực kỳ khó khăn của đoàn quân huấn luyện viên Huy Hoàng và đội bóng xứ Nghệ phải có những đấu pháp hợp lý để có ít nhất một điểm rời xứ Thanh.
Bầu Đức

HLV châu Âu thất vọng khi Hà Nội FC bị Viettel cầm chân; Đâu là lý do khiến bầu Đức ‘ưng cái bụng’ sau trận khởi đầu của HAGL?

(Baonghean.vn) - HLV Bandovic không giấu được thất vọng khi Hà Nội FC để Viettel cầm chân trong trận đấu mở màn; Bầu Đức đến sân Pleiku dự khán trận HAGL vs Hà Tĩnh với khuôn mặt vui vẻ. Đó là những thông tin thể thao nổi bật trong 24h qua.
Đọc truyện đêm khuya: Ngôi nhà của Tuyết

Đọc truyện đêm khuya: Ngôi nhà của Tuyết

(Baonghean.vn) - Câu chuyện có vẻ hài hước, vừa đùa vừa thật của Bùi Việt Phương cuối cùng lại mang đến cho chúng ta một cảm xúc khác, đó là sự tiếc nuối, trở trăn về tình yêu. Nếu như con người mưu cầu tình yêu trong sự ích kỷ, nhỏ nhen, thì sự hằn thù ngày một lớn lên và sẽ phá hủy chính họ.
V-League 2023 và chuyện ‘giá như’?

V-League 2023 và chuyện ‘giá như’?

(Baonghean.vn) - Vòng 1 V-League 2023 diễn ra trong sự háo hức, quan tâm, chờ đợi của giới chuyên môn và người hâm mộ gần xa và thực tế đã đem lại nhiều dư vị khác nhau, dù tất cả chỉ mới là bước đi ban đầu.
Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 5/2

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 5/2

(Baonghean.vn) - Trao quyết định, biên bản ghi nhớ đầu tư 2 dự án với tổng mức 200 triệu USD vào Nghệ An; Ấm áp Lễ tế tổ Rằm tháng Giêng ở các vùng quê; Người dân Quế Phong mong sớm đưa bãi xử lý rác thải vào hoạt động… là những thông tin nổi bật ngày 5/2.
Thi công giai đoạn 2 đại lộ Vinh- Cửa Lò

TP. Vinh nỗ lực gỡ các nút thắt về hạ tầng, giảm ùn tắc giao thông

(Baonghean.vn) - Vinh là đô thị trẻ nhưng trước sự phát triển quá nhanh của các phương tiện giao thông, nhất là xe ô tô cá nhân nên hạ tầng đô thị đã bộc lộ những hạn chế, bất cập. Việc dồn sức, ưu tiên mở rộng các dự án giao thông trọng điểm để gỡ nút thắt, giảm ùn tắc là vô cùng cần thiết.
Sắt son lời thề với Đảng nơi đầu sóng

Sắt son lời thề với Đảng nơi đầu sóng

(Baonghean.vn) - Được đứng trong hàng ngũ của Đảng đối với nhiều người là một điều hết sức vinh dự, tự hào. Đối với cán bộ, chiến sĩ đang làm nhiệm vụ tại Trường Sa - nơi quần đảo tiền tiêu của Tổ quốc thì điều đó lại càng đặc biệt và rất đỗi thiêng liêng.
Ảnh minh hoạ

Tội đưa, nhận hối lộ bị xử lý như thế nào?

(Baonghean.vn) - Thời gian qua, một số cán bộ, công chức trên địa bàn tỉnh đã bị khởi tố, bắt giam vì những hành vi liên quan đến tham nhũng. Trong đó có hành vi nhận hối lộ, đây là hành vi có thể xảy ra rất nhiều, nhưng rất khó phát hiện, khó xử lý.
Triển khai Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị về vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ

Triển khai Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị về vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ

(Baonghean.vn) - Hội nghị là sự kiện có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển của vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ, là vùng có vai trò, vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, đặc biệt là Chiến lược phát triển bền vững về kinh tế biển.
Ấm áp Lễ tế tổ Rằm tháng Giêng ở các vùng quê

Ấm áp Lễ tế tổ Rằm tháng Giêng ở các vùng quê

(Baonghean.vn) - Rằm tháng Giêng năm Qúy Mão 2023 (15/1 Âm lịch), khắp các vùng quê Nghệ An rộn ràng tiếng trống tế và niềm vui hội ngộ của con cháu các dòng họ. Đây là dịp để người dân hướng về gia đình, tổ tiên, thể hiện tấm lòng hiếu kính với những thế hệ đã khuất.
'Mắt biển' giữa Trường Sa

'Mắt biển' giữa Trường Sa

(Baonghean.vn) -  Những ngọn hải đăng không bao giờ tắt trên quần đảo Trường Sa giúp cho ngư dân có thể yên tâm bám biển, tàu thuyền đi đúng hướng, không mắc cạn hay vướng vào các bãi đá ngầm. Ngoài ra, đây còn là cột mốc khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam.
Niềm vui mới ở Môn Sơn

Niềm vui mới ở Môn Sơn

(Baonghean.vn) - Về Môn Sơn - nơi Chi bộ Đảng đầu tiên của đồng bào các dân tộc miền Tây xứ Nghệ được thành lập, chúng tôi được nghe về những nỗ lực của cấp ủy, chính quyền trong công tác tạo nguồn phát triển Đảng, được chứng kiến sự đổi mới trong nếp nghĩ, cách làm của người dân nơi đây.