Những "cây cao bóng cả” giữ lửa dân ca
Để giữ gìn điệu ví, câu hò giữa nhịp sống hiện đại nhiều lo toan, vội vã, có một phần đóng góp rất lớn từ những người cao tuổi. Ở nhiều làng quê, chính những cụ ông, cụ bà tóc đã bạc lại là những người bền bỉ nhất, thầm lặng nhất trong việc giữ lửa và trao truyền di sản của cha ông.
Nặng lòng với câu hát quê hương
Ở tuổi 79, ông Cao Xuân Thưởng (xã Diễn Châu) vẫn trăn trở với từng trang bản thảo. Vốn là người làm thơ trong Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, năm 2003 sau khi nghỉ hưu, ông bắt đầu gắn bó với câu lạc bộ dân ca ví, giặm của địa phương. Đến nay, ông đã có hơn 23 năm làm công việc cố vấn, chỉ đạo nghệ thuật và sáng tác lời mới cho phong trào.
Khác với việc làm thơ thuần túy, viết kịch bản và soạn lời cho dân ca ví, giặm đòi hỏi tác giả phải nắm rất chắc các làn điệu cổ. Ông Thưởng bảo: “Nhiều nhà thơ viết lời rất hay nhưng người ta lại không hát được, vì họ không am hiểu lề lối làn điệu. Mình phải biết khi nào thì dùng điệu hát khuyên, khi nào hát tứ hoa, đồng xuân hay hát reo… Khi nắm được niêm luật rồi, kết hợp với vốn liếng văn chương thì câu hát mới có chiều sâu và chạm được vào lòng người”.
Suốt hơn hai thập kỷ, ông Thưởng đã viết hàng trăm tiểu phẩm diễn xướng, hoạt cảnh, đối ca cho các xã, huyện và các dòng họ trên địa bàn. Những tác phẩm của ông không chỉ giàu chất thơ mà còn hóm hỉnh, mang lại tiếng cười nhẹ nhàng mà sâu sắc.
Nếu như ông Thưởng nặng lòng với từng con chữ thì bà Nguyễn Thị Thuận (68 tuổi, ở xã Quan Thành) lại chọn cách gắn bó với sân khấu địa phương suốt cả cuộc đời gian khó của mình. Khi tuổi già gõ cửa, dù sức khỏe có nhiều vấn đề, ốm đau liên miên, nhưng hễ nghe tiếng đàn, câu hát là người phụ nữ ấy lại quên hết mệt mỏi.
Tháng 10/2025, sau sáp nhập, khi xã Quan Thành thành lập Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm, bà Thuận là một trong những người hăng hái nhất. Biết phong trào mới ra đời còn muôn vàn khó khăn, bà đã tự nguyện trích tiền túi - khoản tiền chắt chiu từ sự hỗ trợ của con cái để góp vào quỹ ban đầu. Bà chia sẻ: “Tôi không có lương hưu, nhưng may mắn 4 người con trai đều đã ổn định cuộc sống nên mình tiên phong ủng hộ trước để khích lệ anh em, bà con cùng chung tay đóng góp. Có quỹ thì câu lạc bộ mới có điều kiện hoạt động”.
Không chỉ biểu diễn, bà Thuận còn chủ động liên hệ với các trường học và nhà chùa, nhà thờ để dạy hát miễn phí cho các cháu nhỏ. Có khi hướng dẫn làn điệu cho hơn 500 học sinh trong khóa tu mùa Hè. Bà Thuận cho biết: “Mình già rồi, giờ nhường sân khấu biểu diễn cho lớp trẻ năng động. Mình chỉ mong làm người đứng sau, truyền dạy lại những gì mình biết để các cháu yêu lấy câu ca quê mình, thế là vui lắm rồi”.
Cũng xuất phát từ mong muốn tạo một không gian ấm cúng cho bà con, bà Hoàng Thị Liên (62 tuổi) đã đứng ra thành lập Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm liên thế hệ xã Tam Hợp. Từng làm quản lý doanh nghiệp, sau khi nghỉ hưu và bước vào tuổi xế chiều, bà trăn trở trước thực tế nhiều người lớn tuổi trong vùng thiếu một không gian sinh hoạt lành mạnh. Được sự tư vấn và động viên của các nghệ sĩ ở Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh, bà Liên đã chủ động đứng ra vận động bà con, xây dựng quy chế và đặt nền móng thành lập Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm liên thế hệ xã Tam Hợp.
Chỉ sau một thời gian ngắn đi vào hoạt động kể từ tháng 10/2025, câu lạc bộ dưới sự dẫn dắt của bà đã thu hút gần 90 hội viên, trong đó người cao tuổi chiếm hơn một nửa. Với vai trò Chủ nhiệm, bà Liên không chỉ quán xuyến việc duy trì lịch tập luyện đều đặn vào mỗi Chủ nhật hàng tuần, mà còn trực tiếp kết nối với các xóm trên địa bàn xã để đưa các tiết mục dân ca biểu diễn phục vụ bà con dịp lễ hội, giao lưu... Đáng chú ý, câu lạc bộ còn đứng ra tổ chức thành công chương trình giao lưu dân ca ví, giặm quy mô toàn tỉnh, quy tụ gần 15 câu lạc bộ tham dự, được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi nhận, đánh giá cao.
Sự chuyển biến về mặt tinh thần và sức khỏe cũng là cảm nhận chung của những người trong cuộc. Cụ Trương Thị Sâm (77 tuổi) - hội viên cao tuổi nhất tại Tam Hợp chia sẻ: “Từ ngày tham gia câu lạc bộ, cứ đến Chủ nhật hàng tuần được gặp chị em, được hát là thấy phấn chấn, bệnh tật như tan biến. Ngoài ra, các thành viên, nhất là chủ nhiệm câu lạc bộ cũng hỗ trợ gia đình tôi nhiều lắm. Thật may ở tuổi này, chúng tôi có một cộng đồng như vậy để sống vui, sống khỏe”.
Để câu lạc bộ có được sức sống lâu dài, bà Liên còn ấp ủ kế hoạch lập tổ chuyên môn để các cụ cao niên trực tiếp truyền dạy các làn điệu cổ cho lớp thanh thiếu nhi, học sinh kế cận.
Bài toán tiếp sức dài lâu
Nhiệt huyết của những người cao tuổi là vô cùng lớn, nhưng để duy trì phong trào bền bỉ sau lũy tre làng, đằng sau mỗi hội viên luôn cần một điểm tựa vững chắc từ gia đình và sự ủng hộ của xã hội.
Tại Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm liên thế hệ xã Tam Hợp, không có nguồn kinh phí hỗ trợ từ ngân sách, mọi hoạt động từ thuê trang phục, đạo cụ cho đến tổ chức các sự kiện lớn, nhỏ đều cần đến sự chung tay của hội viên và con cháu. Chị Lương Thị Thu Quý - con gái bà Liên chia sẻ: “Thấy mẹ nghỉ hưu mà cứ tất bật lo việc câu lạc bộ, lúc đầu chúng tôi cũng lo mẹ vất vả, ảnh hưởng sức khỏe. Nhưng từ ngày có câu lạc bộ, thấy mẹ vui vẻ, hoạt bát hơn, tinh thần lúc nào cũng phấn khởi nên cả nhà chuyển sang ủng hộ hết mình. Bố mẹ ở quê có được niềm vui tuổi già lành mạnh như thế này là điều con cháu mừng nhất, nên có điều kiện đến đâu chúng tôi góp sức đến đó”.
Tuy nhiên, phong trào dân ca ở cơ sở vẫn đang đối diện với những rào cản không nhỏ, nhất là việc thu hút và giữ chân lớp kế cận. Bên cạnh việc ghi nhận kịp thời đóng góp của các thành viên cốt cán, ông Nguyễn Văn Thưởng thẳng thắn nhìn nhận: “Muốn các hội viên gắn bó và nuôi dưỡng đam mê, trước hết không thể để họ chịu thiệt thòi. Ban đầu, khi tình yêu chưa đủ lớn, các câu lạc bộ hay địa phương phải có sự hỗ trợ, bồi dưỡng về kinh phí tập luyện, đi lại. Khi câu hát đã ngấm sâu vào máu thịt rồi, tự khắc họ sẽ say mê và cống hiến hết mình mà không cần đòi hỏi”. Đó cũng là lý do ông Thưởng thường xuyên vận động xã hội hóa, kêu gọi hỗ trợ hoạt động cho câu lạc bộ.
Bên cạnh vấn đề kinh phí, ông Thưởng cũng kiến nghị ngành văn hóa mở các lớp bồi dưỡng ngắn ngày về làn điệu cổ cho các tác giả văn nghệ quần chúng. Bởi chỉ khi đội ngũ sáng tác cơ sở nắm vững niêm luật, thể thức của điệu ví, giặm, thì những trang kịch bản mới vừa mang hơi thở đời sống, vừa giữ được cái hồn nguyên bản của di sản.
Đánh giá về vai trò của người cao tuổi trong công tác bảo tồn, ông Trần Quốc Chung - Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh khẳng định: “Người cao tuổi chính là những hạt nhân nòng cốt, là chiếc cầu nối đặc biệt quan trọng để giữ gìn và trao truyền dân ca ví, giặm ở cơ sở. Hầu hết các câu lạc bộ duy trì được nền nếp sinh hoạt, tập hợp được hội viên đều nhờ uy tín, sự gương mẫu và tâm huyết của những người đi trước. Không chỉ trực tiếp biểu diễn, họ còn là những người thầy thầm lặng truyền dạy cho thế hệ sau. Thời gian tới, trung tâm sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương mở thêm các lớp tập huấn kỹ năng, bồi dưỡng chuyên môn, đồng thời tham mưu các cơ chế hỗ trợ thiết thực hơn nhằm tiếp sức cho các câu lạc bộ cơ sở duy trì hoạt động lâu dài”.
