Урок 4: Сохранение письменности хмонг и фестиваля бросания пао.

(Baonghean) - Giới trẻ những cộng đồng thiểu số đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa hiện đại. Tuy vậy, với những bạn trẻ người Mông thì dường như cuộc sống hiện đại vẫn chưa tác động nhiều đến lối sống của họ. Chữ Mông, hội ném pao và trang phục truyền thống vẫn hiển hiện trong cuộc sống thường ngày của họ...

Cũng như như nhiều bạn trẻ khác ở bản Hợp Thành (Xá Lượng - Tương Dương), Lì Bá Chỉa (sinh năm 1991) được học hành tương đối căn bản. Xong lớp 12, Bá Chỉa được cha mẹ cho xuống “bản Vinh” (TP. Vinh) học ngành điện. Có đầu óc thực tế nên ông Khù, bố của Chỉa, chọn nghề điện dân dụng cho con, vì nghĩ rằng nếu không kiếm được việc làm cũng có thể về phục vụ gia đình, làng bản. Nhiều bậc cha mẹ trong bản nhỏ chỉ cách trung tâm huyện lị chưa đầy 20km này rất coi việc học của con là quan trọng và lớp trẻ người Mông ở bản Hợp Thành ngày nay không còn bỏ học nhiều như ngày tước nữa. Họ cũng đã tiếp xúc nhiều hơn với các cộng đồng khác và khi ra bên ngoài họ cũng sành sỏi như người Thái, người Kinh. Tuy vậy, trong khi tiếp xúc các cộng đồng khác vẫn nhận ra họ qua lối nói chuyện và triết lý sống rất đặc trưng...

Hội ném pao của trai gái Mông.

Ngay từ khi đọc thông viết thạo chữ quốc ngữ ở trường phổ thông, Lì Bá Chỉa cũng bắt đầu được cha mẹ và những người lớn tuổi hơn trong bản dạy chữ Mông. Là người Mông, ai cũng biết rằng từ lâu cha ông họ đã biết dùng chữ cái latin để ghi lại lời nói của mình. Khi về lập nên bản Hợp Thành cách đây hơn 20 năm, gần như những nét đẹp về văn hóa khi sống còn ở Nậm Càn, Mường Lống (Kỳ Sơn) vẫn được bà con gìn giữ. Thế hệ trẻ ngày nay cũng rất có ý thức bảo tồn văn hóa cộng đồng. Những bậc cha mẹ trẻ trong bản dường như vẫn chỉ dạy cho trẻ nói tiếng Mông, không như các cộng đồng khác ngay khi lọt lòng đã cho trẻ nói tiếng phổ thông. Chữ Mông vẫn hiển hiện như một phần không thể thiếu trong đời sống hiện đại của các bạn trẻ. Lỳ Bá Chỉa cho biết, những ngày đầu đi học xa nhà, chưa dùng điện thoại vẫn viết thư về cho cha mẹ bằng tiếng Mông. Ngày nay, khi chiếc điện thoại di động đã trở nên quen thuộc thì người trẻ trong bản vẫn dùng chữ Mông để trao đổi bằng tin nhắn. Chữ Mông dễ phổ biến là bởi nó hoàn toàn dùng các chữ cái latin để ký âm. Kể cả các dấu thanh đều được ký hiệu bằng các chữ cái. Không chỉ với Lì Bá Chỉa, phần lớn các bạn trẻ người Mông ở Tương Dương, Kỳ Sơn, chúng tôi có dịp tiếp xúc đều có thể sử dụng chữ Mông.

Đối với các bạn trẻ người Mông, không chỉ có chữ viết mà những hội ném pao cũng rất đỗi quan trọng trong đời sống tinh thần của họ. Hội ném pao thường chỉ diễn ra mỗi năm một lần, vào dịp Tết Nguyên đán. Ngày trước, khi tết truyền thống của người Mông chưa bị bãi bỏ thì trai gái trong các cộng đồng sống trên núi cao này tổ chức ném pao vào khoảng tháng 11 âm lịch. Quả pao được con gái Mông khâu bằng những miếng vải màu, bên trong có đựng trấu hoặc hạt bông. Ngày nay, những quả bóng tennis vừa bền vừa đẹp được dùng thay cho cái túi vải. Trai gái Mông đứng xếp thành 2 hàng, trai một bên, gái một bên. Quả pao tung lên bay từ tay con gái qua tay con trai, rồi cánh con trai tung trả lại. Cứ thế, những cuộc chuyện trò diễn ra sôi nổi. Ngày thường, con gái, con trai mới lớn đi ngang qua nhau cũng thấy e thẹn. Khi vào hội ném pao rồi, ai nấy đều trở nên tự tin, thân thiện. Ban đầu, khoảng cách giữa hai hàng người đứng ném pao xa chừng vài sải tay, khi cuộc chuyện đã thân tình, cánh con trai chủ động ném khoảng cách ngắn lại cho bạn gái xích vào gần hơn. Khi hội ném pao chuẩn bị vãn thì khoảng cách giữa họ chỉ còn chừng một sải tay và nhiều đôi cũng đã tỏ ra chuyện trò hợp ý. Chia tay rồi, những đôi trẻ ít nhiều đều thấy quyến luyến chẳng muốn tàn cuộc vui. Họ lại hẹn hôm sau gặp lại nhau trong một hội ném pao khác...

Tại hội ném pao ở bản Huồi Sơn (xã Tam Hợp Tương Dương) vào dịp Tết Nguyên đán năm Giáp Ngọ (2014), cô bé Vừ Y Dìa tâm sự: Cũng nhờ những hội ném pao như vậy mà nhiều người đã thành vợ thành chồng. Là một cộng đồng chăm chỉ nên ngoài những ngày lễ tết quan trọng, hầu như trai gái Mông đều ở trên nương, trên rẫy, cũng có người đi học và làm ăn xa, hội ném pao là cơ hội hiếm hoi để trai gái gặp gỡ tìm hiểu. Cũng nhờ thế, nhiều người đã thành đôi!

Ву Й Диа также отметила, что сегодня молодые хмонги стали более «открытыми» в своем образе жизни. Большинство девушек в деревне ходят в школу. Многие также знакомы с мобильными телефонами, хотя для звонков им приходится ходить в центр общины. Фестиваль бросания булочек пао больше не является единственным способом знакомства для юношей и девушек хмонгов. Молодые люди стали более инициативны в установлении контактов и поиске партнеров. После напряженных дней юноши хмонгов также «научились» своим тайским друзьям ходить в дома их девушек, чтобы выразить свои намерения.

На недавней встрече И Диа упомянула, что, несмотря на 20 лет, она до сих пор не замужем, и что многие предлагали ей стать их «спутницей жизни». Немногие девушки-хмонгки в деревне выходят замуж так поздно. Но для нее на первом месте стоит построение карьеры. Тем не менее, она с нетерпением ждет фестиваля бросания пао (традиционных индийских булочек). Это неотъемлемая часть празднования Нового года по лунному календарю.

Посещая общины тайцев и кхму во многих районах западной провинции Нгеан, можно заметить, что большинство молодых людей отказались от своей традиционной местной одежды. Это понятно, поскольку дизайн этих нарядов больше не подходит для современной рабочей жизни. Однако молодые женщины в деревнях хмонгов На Нгои (район Ки Сон) по-прежнему носят традиционную одежду хмонгов, работая в полях. Лау И Ми — одна из молодых женщин, проживающих в деревне Ка Дуой, которая до сих пор часто носит одежду хмонгов в повседневной жизни. В свободное время И Ми вышивает детские переноски, которые она будет использовать на свадьбе или дарить замужним родственникам из своего клана.

Что касается молодой учительницы Ву И Май (из Муонг Лонга, район Ки Сон), с которой мы познакомились на уроках языка хмонг в городе Муонг Ксен, женщины, ведущей довольно современный образ жизни, то традиционная одежда хмонг по-прежнему очень важна. Она сказала, что вне занятий или участия в социальных мероприятиях, требующих активности, она по-прежнему одевается как молодые люди из низин. Но когда она возвращается в свою деревню, она все равно предпочитает носить одежду хмонг...

Живя в сплоченном, но все еще несколько культурно изолированном сообществе, хмонгская молодежь в высокогорных районах сегодня сумела сохранить основные культурные особенности своей этнической группы. Для них вопрос сохранения своей исконной культурной идентичности не так актуален, как для молодежи других меньшинств в высокогорных районах провинции Нгеан!

Текст и фотографии:Хуу Ви