Bài 1: Nghề mo và những cuộc thiên di của người Thái

(Baonghean) - Những người hành nghề tâm linh trong xã hội cũ cũng như xã hội ngày nay được gọi là Mo. Theo bài nghiên của của tác giả Thái Tâm (Quỳ Hợp) thì thầy mo là những người làm cầu nối giữa thế giới người với cõi bên kia. Chuyên trang Dân tộc&Miền núi, Báo Nghệ An xin giới thiệu với bạn đọc chùm bài viết khá công phu của tác giả Thái Tâm...
Người Thái cư trú ở 10 huyện thuộc miền núi và trung du tỉnh Nghệ An, chiếm khoảng 70% dân số các dân tộc ít người ở miền núi của tỉnh. Nghệ An là tỉnh có số lượng người Thái cư thứ hai, sau Sơn La.
Người Thái nói chung đều có nguồn gốc xa xưa ở Trung Quốc, chủ yếu là ở phía Nam sông Dương Tử. Theo sách “Các dân tộc ít người ở Việt Nam - các tỉnh phía Bắc” do Viện Dân tộc học biên soạn (NXB KHXH - HN,1978), thì được biết: “Người Thái có mặt ở Việt Nam cách ngày nay khoảng 1.000 năm. Đợt thiên di lớn nhất vào Việt Nam khoảng đầu thiên niên kỷ thứ 2 sau CN, bắt đầu là ngành Thái trắng, tiếp theo là Thái đen và các ngành khác. Vào Việt Nam, đầu tiên họ cư trú ở Tây Bắc. Sinh sống ở Tây Bắc một thời gian, với nhiều lý do, đa số ở lại, một nhóm qua Lào rồi vào Nghệ An; một nhóm qua Hoà Bình, Thanh Hoá rồi vào nghệ An”. Sách “Địa chí huyện Quỳ Hợp” do PGS Ninh Viết Giao chủ biên (NXB Nghệ An - 2003), cho biết cụ thể thêm: “Người Thái ở miền Tây Nghệ An có hai nhóm chính: Tày Mường và Tày Thanh. Nhóm Tày Mường vào miền Tây Nghệ An sớm nhất, ban đầu định cư ở Mường Tôn (huyện Quế Phong ngày nay), sau đó mới có mặt ở nơi khác. Thời gian cụ thể, theo nhiều tư liệu, đa số đều cho là vào khoảng thế kỷ XIII- XIV, cách ngày nay khoảng 600 năm”.
Bà mo Vi Thị Điện ở Chi Khê (Con Cuông). Ảnh: Hữu Vi
Bà mo Vi Thị Điện ở Chi Khê (Con Cuông). Ảnh: Hữu Vi
Những tư liệu vắn tắt trên đây cho ta biết sơ qua về các nhóm người Thái ở miền Tây Nghệ An ngày nay, thực chất là cuộc định cư của người Thái trên một vùng đất hoàn toàn mới sau một chặng thiên di dài dằng dặc, từ Bắc xuống Nam, rồi lại từ Tây sang Đông. Trong cuộc thiên di ấy, người Thái ở miền Tây Nghệ An ngày nay đã mang theo tất cả những nét văn hoá được hình thành từ rất xa xưa của họ, lại được hấp thụ, bổ sung những nét văn hoá mới lạ của các dân tộc khác, có thể là hay hơn hoặc tiến bộ hơn trên con đường đi tới định cư ở vùng miền Tây xứ Nghệ rộng lớn này. Một trong những nét văn hoá ấy có tín ngưỡng dân gian và tín ngưỡng tôn giáo. Xuất phát từ hai thứ tín ngưỡng ấy mà ra đời một lớp người làm nghề đặc biệt, gọi là nghề mo. Mo của người Thái ở miền Tây Nghệ An có thể là đàn ông hoặc đàn bà, có thể là người già hoặc người trẻ, bởi ai cũng có thể học để trở thành mo. Nghề mo bởi thế mà cũng giống như bao nghề khác trong đời sống tâm linh của xã hội người Thái ở đây.
Người Thái bắt đầu hình thành tín ngưỡng dân gian từ khi con người biết chôn đồng loại xuống đất sau khi đã chết. Họ quan niệm, con người ta sống trên mặt đất, còn có một “con người khác” nữa sống chung với con người thật, con người đó không bằng xương bằng thịt, nhưng bất tử, gọi chung là “phi” (linh hồn). Muốn đón rước các “phi” về nhà thờ phụng để phù hộ cho con người, cũng như muốn xua đuổi các loài “phi” đến gây tai hoạ, bản thân con người bình thường không thể làm được, mà phải thông qua một lớp người đặc biệt, được học hành, có chữ (lai), đã được ứng mệnh trời mới thực hiện được. Có như vậy, là mới có khả năng làm người trung gian cho mối quan hệ giữa con người bình thường và các loài “phi”. Lớp người đặc biệt ấy được gọi là “mo”.
Về thế giới quan và vũ trụ quan sơ khai của người Thái, vốn xuất phát từ Trung Quốc cổ xưa. Từ xa xưa, người Thái đã mang trong mình một cách nhìn thế giới và vũ trụ, song hành cùng với sự hình thành nền văn hoá cung đình và nền văn minh “vương công - thành thị” tương đối đặc biệt vào loại sớm nhất ở một quốc gia cổ đại rộng lớn, dựa trên những nền tảng tư tưởng khá tiến bộ so với lịch sử tư tưởng phương Đông lúc bấy giờ, trong đó rất thịnh hành là thuyết “Thiên mệnh- Thiên trị”.
Thuyết này thực chất là một tư tưởng tôn giáo, đồng thời cũng là một chủ trương chính trị, rất có lợi cho giai cấp thống trị lúc bấy giờ để giữ vững ngôi báu của mình. Có thể nói tóm tắt: Người ta chia vũ trụ ra làm hai tầng, tầng trên là thế giới siêu hình, được gọi là “Thiên”, tầng dưới là thế giới hữu hình, được gọi là “Địa”. Ở giữa “Thiên” và “Địa” là con người và vạn vật sinh sống, trong đó con người là chủ đạo, nên được gọi chung là “Nhân”. Vũ trụ lúc này có 3 thế lực tương tác không cân bằng nhau, là Thiên - Địa - Nhân, trong đó thế lực quyết định là “Thiên”, chịu sự quyết định là “Địa”, và thụ động là “Nhân”. “Thiên” bởi thế mà cũng trực tiếp điều hành “Nhân”. Vua chính là cái gạch nối giữa ông Trời ở trên cao với Con người ở dưới mặt đất.
Phải chăng, người Thái đã trên cơ sở đó mà phát triển từ nhận thức của tín ngưỡng dân gian lên thành tín ngưỡng mang màu sắc tôn giáo của mình trong quá trình hình thành và phát triển nghề mo (?) Người Thái gọi Trời  là “Then” (chính là “Thiên”, bị đọc chệch đi). Mường trời cũng được gọi là “Mường Then”. Vì Trời là gốc, quyết định mọi chuyện, con người ta đều có nguồn gốc từ trên Trời. Nghe theo ý vua tức là đã phụng theo ý trời! Chống lại vua cũng có nghĩa là chống lại ý trời. Ông vua chính là “ông Trời con” ở dưới mặt đất vậy.
Trong cuộc thiên di dài dằng dặc từ Bắc xuống Nam, với bao gian lao, khổ cực… người Thái đã không có Tổ quốc, cũng có nghĩa là không có vua, họ chỉ biết có thủ lĩnh dẫn đường, với tâm trí luôn hướng tới một vùng đất yên bình để có thể định cư lâu dài, mà không còn thời gian cho sự giao lưu giữa trời và con người nữa, bởi thế mà có bao nhiêu tai hoạ do ý trời ban xuống mà con người không làm sao để biết trước được. Từ thực tiễn đó, trong cộng đồng thiên di bắt đầu hình thành một tầng lớp “trí thức” mới. Tầng lớp “trí thức” ấy, dần dần đã tự “thần hoá” chính mình, để có vị trí ngang với thủ lĩnh cộng đồng, và họ tự gọi mình là “chẩu hua” (tức là thủ lĩnh tinh thần hay là thủ lĩnh phần hồn). Mặc dầu chỉ là “chẩu hua”, họ đã từng bước tạo lập được vị trí tương đối vững chắc trong quá trình nhận thức về tín ngưỡng của cộng đồng, và cũng không biết từ bao giờ, những “trí thức” người Thái ấy được gọi là “mo”? Nghe theo lời của các mo là nghe theo mệnh trời, là nghe theo lời của các “phi”(thần linh). Bởi thế mà từ xưa, lợi dụng lòng tin mang tính chất tôn giáo này, mà các ông, bà mo đã tự đặt ra các “lễ”, giống như một cuộc tự phong chức tước cho mình, từ đó tự tách mình ra khỏi tầng lớp đông đảo nhất của cộng đồng, để trở thành tầng lớp trung gian, có đặc quyền riêng về mặt tâm linh, tín ngưỡng. Đó là chưa kể đến một số người hành nghề mo theo kiểu mê tín, dị đoan, bói toán, tướng số… để loè bịp, bóc lột, làm hại không biết bao nhiêu là con người chân chính, cả tin và luôn tự “phụng mệnh trời”một cách mù quáng, do trình độ dân trí thấp?!
Thái Tâm

tin mới

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Được ví như những người “truyền lửa” thắp sáng những giá trị bản sắc văn hoá các dân tộc thiểu số, hiện những người cao tuổi ở miền Tây xứ Nghệ vẫn ngày đêm trao truyền những giá trị văn hoá của dân tộc mình với mong ước bảo tồn, gìn giữ cho muôn đời sau.

Ông Lang Vi Tịnh kể chuyện xưa của dòng họ cho cháu gái của mình. Ảnh Thành Chung

Chuyện về một dòng họ nổi tiếng ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Ở  miền núi tỉnh Nghệ An, dòng họ Lang Vi được xem là "danh gia vọng tộc" với 3 đời liền có thành viên giữ chức Tri phủ phủ Tương Dương. Sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, dòng họ Lang Vi cũng đã và đang có nhiều đóng góp trong công cuộc xây dựng quê hương, đất nước.

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

(Baonghean.vn) - Chiều 30/7, trong chương trình công tác tại Nghệ An, Thượng tướng Trần Quang Phương - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội đã đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ, huyện Quế Phong và hộ nghèo tại xã Thông Thụ, huyện Quế Phong.

Điểm tái định cư

Người dân vùng lũ Kỳ Sơn thấp thỏm chờ tái định cư

(Baonghean.vn) - Cơn lũ quét lịch sử vào tháng 10/2022 đã khiến hàng trăm hộ dân Kỳ Sơn bị mất nhà cửa. Sau gần 1 năm chờ đợi, người dân vùng lũ vẫn chưa có nơi ở mới, nhiều hộ buộc phải dựng nhà tạm để sống trong khi mùa mưa lũ lại sắp cận kề.

Lê rừng

Xã vùng cao Kỳ Sơn vào mùa thu hoạch lê rừng

(Baonghean.vn) - Những ngày này, nhiều hộ dân ở xã Tây Sơn (huyện Kỳ Sơn) đang vào mùa thu hái mắc coọc (lê rừng). Đây là một loại cây ăn quả đặc trưng của đồng bào người Mông nên rất được người mua ưa chuộng.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

(Baonghean.vn) - Sáng 14/7, đồng chí Hoàng Nghĩa Hiếu - Phó Bí thư Tỉnh ủy tới dự Lễ khánh thành cầu dân sinh bản Phà Mựt và khởi công cầu dân sinh bản Nhôn Mai, xã Nhôn Mai, huyện Tương Dương. Đây là các công trình do lực lượng Bộ đội Biên phòng Nghệ An kêu gọi, xây dựng hỗ trợ người dân vùng biên.

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

(Baonghean.vn) - Giữa những ngày nắng gắt, 35 hộ đồng bào Đan Lai ở bản Bá Hạ, xã Thạch Ngàn, huyện Con Cuông bất ngờ đón niềm vui khi được nhận quà tặng từ đoàn công tác chính quyền các cấp và tấm lòng hảo tâm của Nhóm thiện nguyện Niềm tin.

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

(Baonghean.vn) - Gừng là một trong những loại cây trồng chủ lực ở Na Ngoi (Kỳ Sơn). Trong mùa thu hoạch gừng, lao động trên địa bàn chủ yếu đi làm ăn xa, nhiều hộ đồng bào Mông đã thuê người Thái, Khơ Mú ở các địa bàn lân cận để "bế" (thồ - PV) gừng từ nương rẫy, vận chuyển về bãi tập kết.

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) -  Được đưa vào khai thác từ năm 2022, điểm du lịch Hội Nguyên ở xã Yên Thắng, huyện Tương Dương có sức hút đối với nhiều người. Về đây, du khách được hòa mình vào sông nước, núi rừng và có được những giờ phút thư giãn, trải nghiệm thú vị.
Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

(Baonghean.vn) -  Là tộc người đã định cư ở Việt Nam hơn 400 năm, với số dân gần 1,4 triệu người, đông thứ 8 trong các dân tộc ở Việt Nam, nhưng tộc danh của người Mông vẫn chưa được công chúng hiểu và đọc , viết cho đúng. Ở Việt Nam, người Mông thường được gọi là “Hơ-Mông” hoặc “Mèo” ; còn trên các văn bản viết, người ta có khi viết “H’mông”, HMông, có khi lại viết Mông, Mèo. Như vậy, đâu mới là cái tên đúng nhất về dân tộc này và vì sao lại có những cách gọi , đọc, viết khác nhau như vậy? Bài viết dưới đây của một người Mông giải thích rõ về điều này.
Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

(Baonghean.vn) - Thời điểm này đang vào mùa nước đổ ở Puxailaileng. Bà con bước vào vụ sản xuất mới trên những thửa ruộng bậc thang. Cuộc sống, sinh hoạt và cảnh sắc dưới “nóc nhà” miền Tây xứ Nghệ hiện lên như tranh vẽ, làm xao xuyến bất cứ ai khi ghé thăm.
ff

'Trốn nắng' ở vùng sinh thái Con Cuông

(Baonghean.vn) - Dòng sông Giăng xanh mát, thác nước Khe Kèm như mát xa vào thân người tắm ở giữa vùng rừng Con Cuông (Nghệ An) là những điểm đến lý thú để du khách "trốn nắng" hiệu quả trong mùa Hè. Đến đây du khách còn được thưởng thức nhiều món ăn đặc sắc do đồng bào chế biến và hòa mình vào tiếng khèn, khắc luống cùng điệu múa sạp sôi động.
Động lực mới phát triển miền Tây

Động lực mới phát triển miền Tây Nghệ An

(Baonghean) - Động lực mới với chính quyền và người dân nơi miền Tây Nghệ An khi Quốc hội phê duyệt Nghị quyết về “Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030” và Chính phủ cũng đã ban hành nghị quyết triển khai thực hiện.
Món rêu đá ngày Tết

Hấp dẫn, thơm ngon món mọc rêu đáy sông gói lá chuối ngày Tết

(Baonghean) - Từ nhiều đời nay, rêu đá ở dưới đáy các sông, suối trên thượng nguồn sông Lam được người dân miền núi xứ Nghệ xem như một loại thực phẩm phục vụ đời sống hằng ngày. Đặc biệt đối với đồng bào người Thái, rêu đá còn được dùng để chế biến ra nhiều món ăn truyền thống, ngon và đặc sắc trong dịp lễ, Tết.
Người có uy tín vùng đồng bào DTTS.

Tuyên dương 200 người có uy tín tiêu biểu vùng đồng bào DTTS ở Nghệ An

(Baonghean.vn) - Những người có uy tín trong đồng bào các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò tích cực, có nhiều đóng góp cho công cuộc xây dựng hệ thống chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng của tỉnh nói chung và các huyện miền núi nói riêng. Họ chính là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với đồng bào các DTTS, nhân dân vùng miền núi.
ảnh đại diện ý kiến

Những thủ lĩnh nơi bản làng miền Tây xứ Nghệ

(Baonghean.vn) - Người có uy tín vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) luôn tiên phong, đi đầu trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyên truyền, vận động đồng bào áp dụng các tiến bộ KHKT vào sản xuất, chăn nuôi; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Về dự Hội nghị tuyên dương người có uy tín tiêu biểu trong vùng đồng bào DTTS tỉnh Nghệ An lần thứ 2, năm 2019 diễn ra vào chiều 15/10, các đại biểu gửi gắm nhiều tâm nguyện từ thực tiễn.
Có không gian vừa thoáng mát, vừa yên tĩnh dường như đã tạo cảm hứng đọc sách cho các em học sinh

Dãy nhà chờ độc đáo cho giáo viên và học sinh vùng cao Nghệ An

(Baonghean.vn) - Điểm Trường Tiểu học bản Khổi, thuộc Trường Tiểu học Tam Thái (Tương Dương - Nghệ An) chỉ có 2 phòng học, không có phòng chờ cho giáo viên và phòng đọc sách cho học sinh. Phụ huynh nơi đây đã cùng nhau góp tre, nứa, lá cọ để dựng lên những nhà chờ đẹp mắt, thân thiện.