Bài 3: Thâu đêm thậm thịch tiếng chày

(Baonghean) - Qua sự biến thiên của cuộc sống, một vật dụng thân thuộc của người Thái và Khơ mú đã có sự nhập vai khác đầy lý thú, từ một công cụ lao động, nó được dùng như thứ nhạc cụ được ưa thích trong các ngày hội. Đó là chiếc cối dài dùng giã gạo, vốn dĩ được khoét từ thân cây. Người Thái gọi đấy là chiếc "loóng"...

Bài 2: "Bạn đời" của m

Bài 1: Sức sống lâu bền của những đồ vật xưa

Bản Pục là tên xưa, nay là bản Quang Phúc, xã Tam Đình (Tương Dương) - một quần cư nằm ven Quốc lộ 7A, nhưng dường như vẫn tỏ ra thờ ơ trước trào lưu đô thị hóa, đang len lỏi đến mọi ngõ ngách. Tuyệt đại đa số dân bản là người Thái nhóm Tày Thanh vốn có gốc gác từ mường Ca Gia, ở miền Tây Thanh Hóa. Người già trong bản vẫn thổi khèn bép, hát khắp Tày Thanh, người trẻ vẫn ưa dùng tiếng mẹ đẻ.
Điều đặc biệt là dưới gầm sàn mỗi nhà vẫn còn chiếc loóng, một nông cụ quen thuộc dùng để tách hạt lúa ra khỏi bông lúa, trước khi đem giã thành gạo. Công cụ giã gạo này được người Thái dùng rất phổ biến, không chỉ ở các cộng đồng vùng cao Nghệ An. Chúng ta cũng có thể bắt gặp ở miền Tây Thanh Hóa, miền núi phía Bắc nước ta. Chiếc loóng dài trên 2m, được khoét từ thân cây gỗ cứng thường là gỗ táu, de thậm chí là gỗ trai mọc trên núi đá. Thân cây được đẽo gọt vuông vức, rồi khoét sâu chừng 30cm, chiều rộng khoảng 25 - 30cm. Phía một đầu cái loóng có đục một lỗ hình tròn sâu để làm chiếc cối giã hạt lúa thành gạo. Đi cùng với chiếc loóng là những chiếc chày làm từ những thứ gỗ phải đảm bảo các yếu tố chắc, cứng, nặng, đặc biệt là gỗ làm chày không được có nhựa độc có hại cho sức khỏe con người.
Bà Lô Thị Tâm đang giã cum cum dưới gầm sàn, tỏ ra khá ngạc nhiên khi thấy chúng tôi đội mưa vào bản. Nghe hỏi chuyện về chiếc loóng, gương mặt bà lão 60 tuổi lộ nét buồn. Bà cho hay, cách đây vài năm trước bản vẫn dùng loóng giã gạo. Bây giờ bản dùng máy tuốt lúa, khỏe người hơn nên tiếng chày giã gạo đã vắng dần. "Giá mà các chú đến sớm hơn vài năm, tha hồ quay phim, chụp ảnh. Bây giờ loóng chỉ nằm im dưới gầm sàn thôi. Chỉ thỉnh thoảng được dùng để giã cây chuối cho lợn, bò. Ngày tết mới dùng gõ gọi ông bà về ăn Tết".
Chiếc loóng của nhà bà Lô Thị Tâm (bản Quang Phúc - Tam Đình - Tương Dương).
Chiếc loóng của nhà bà Lô Thị Tâm (bản Quang Phúc - Tam Đình - Tương Dương).
Bà kể về thời con gái của mình: Ngày trước, tối đến con gái bản thường thắp đèn giã gạo. Con gái trong bản chơi thành từng nhóm bạn thân thiết thường ngủ chung một nhà. Đầu buổi tối, cùng nhau giã gạo đến khuya mới chịu đi ngủ. Các chàng trai nghe tiếng giã gạo liền tìm đến tình tự, có khi còn phụ giúp các cô cốt để chiếm lấy trái tim người mình thầm thương.
Tiếng chày giã gạo có giai điệu, tiết tấu rộn ràng, thường gợi không khí vui nhộn. Vui nhất là khi sắp có đám cưới, cả bản quy tụ về giã gạo, có khi phải bày ra 2, 3 chiếc loóng giã cả tuần liền mới đủ gạo làm đám cưới cho cả bản về ăn. Lúc đó, tiếng chày sẽ thậm thịch suốt đêm, vọng khắp bản gần bản xa, khiến không khí ngày vui thêm phần náo nức.
Bà Tâm cho biết thêm, ở bản Quang Phúc, ngày Tết người ta cũng gõ loóng. Đó là tín hiệu mời gọi tổ tiên về ăn Tết. Những người là con dâu, cháu dâu trong họ tộc tụ tập về dưới gầm nhà xếp thành hai hàng đối diện với nhau gõ loóng. Sau đó mới đến bài cúng gọi ông bà về ăn Tết, xong một nhà lại đến nhà khác. Cứ thế, tiếng gõ loóng lần lượt vang lên trong từng nhà của họ tộc. Có lẽ vì thế mà sau này chiếc lóng được dùng như một thứ nhạc cụ trong trò khắc luống, tại những lễ hội, ngày Tết ở vùng cao. 
Chiếc cối cũng là một phần trong bộ công cụ giã gạo của người miền núi. Nó vốn dĩ cũng không có gì xa lạ với người Việt ngày xưa. Chỉ có điều những chiếc cối vùng cao khác với cối đá của người miền xuôi là chúng được làm ra từ một đoạn gốc cây gỗ cứng khoét loóng. Cũng như chiếc gùi (đề cập trong bài viết trước), chiếc loóng gắn bó với đời sống lao động của người phụ nữ vùng cao. 
Tục phát nương làm rãy khiến nhiều thứ nông cụ vùng cao mai một, tuy nhiên, chiếc loóng không hẳn đã bị lãng quên. Bây giờ, nó có một vai trò mới, là một thứ nhạc cụ. Chính những tiết tấu và nhạc âm của nó tạo ra trong khi giã gạo và những dịp gõ loóng khi cúng lễ, Tết, hay khi có người qua đời đã được những nghệ sỹ dân gian sáng tạo ra trò khắc luống (miền núi Thanh Hóa gọi là khua luống, quanh loóng).
Trò khắc luống không thể thiếu tại các lễ hội vùng cao, như Lễ hội đền Chín Gian (Quế Phong), Lễ hội Hang Bua (Quỳ Châu), Lễ hội đền Vạn (Tương Dương)... Ông Lữ Minh Phương (bản Hồng Tiến - Châu Tiến - Quỳ Châu) cho biết: Lễ hội Hang Bua có được điều đặc sắc một phần nhờ vào diễn khắc luống. Thanh âm của nhạc cụ bằng gỗ kết cùng với tiếng cồng chiêng tạo thành một bản hòa tấu dung dị, độc đáo chỉ có ở vùng rừng núi. Trong khi diễn khắc luống, chiếc loóng được trang trí đẹp, chứ không xù xì thô mộc như cái ngày nó còn là một công cụ giã gạo...
Hữu Vi

tin mới

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Được ví như những người “truyền lửa” thắp sáng những giá trị bản sắc văn hoá các dân tộc thiểu số, hiện những người cao tuổi ở miền Tây xứ Nghệ vẫn ngày đêm trao truyền những giá trị văn hoá của dân tộc mình với mong ước bảo tồn, gìn giữ cho muôn đời sau.

Ông Lang Vi Tịnh kể chuyện xưa của dòng họ cho cháu gái của mình. Ảnh Thành Chung

Chuyện về một dòng họ nổi tiếng ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Ở  miền núi tỉnh Nghệ An, dòng họ Lang Vi được xem là "danh gia vọng tộc" với 3 đời liền có thành viên giữ chức Tri phủ phủ Tương Dương. Sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, dòng họ Lang Vi cũng đã và đang có nhiều đóng góp trong công cuộc xây dựng quê hương, đất nước.

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

(Baonghean.vn) - Chiều 30/7, trong chương trình công tác tại Nghệ An, Thượng tướng Trần Quang Phương - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội đã đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ, huyện Quế Phong và hộ nghèo tại xã Thông Thụ, huyện Quế Phong.

Điểm tái định cư

Người dân vùng lũ Kỳ Sơn thấp thỏm chờ tái định cư

(Baonghean.vn) - Cơn lũ quét lịch sử vào tháng 10/2022 đã khiến hàng trăm hộ dân Kỳ Sơn bị mất nhà cửa. Sau gần 1 năm chờ đợi, người dân vùng lũ vẫn chưa có nơi ở mới, nhiều hộ buộc phải dựng nhà tạm để sống trong khi mùa mưa lũ lại sắp cận kề.

Lê rừng

Xã vùng cao Kỳ Sơn vào mùa thu hoạch lê rừng

(Baonghean.vn) - Những ngày này, nhiều hộ dân ở xã Tây Sơn (huyện Kỳ Sơn) đang vào mùa thu hái mắc coọc (lê rừng). Đây là một loại cây ăn quả đặc trưng của đồng bào người Mông nên rất được người mua ưa chuộng.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

(Baonghean.vn) - Sáng 14/7, đồng chí Hoàng Nghĩa Hiếu - Phó Bí thư Tỉnh ủy tới dự Lễ khánh thành cầu dân sinh bản Phà Mựt và khởi công cầu dân sinh bản Nhôn Mai, xã Nhôn Mai, huyện Tương Dương. Đây là các công trình do lực lượng Bộ đội Biên phòng Nghệ An kêu gọi, xây dựng hỗ trợ người dân vùng biên.

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

(Baonghean.vn) - Giữa những ngày nắng gắt, 35 hộ đồng bào Đan Lai ở bản Bá Hạ, xã Thạch Ngàn, huyện Con Cuông bất ngờ đón niềm vui khi được nhận quà tặng từ đoàn công tác chính quyền các cấp và tấm lòng hảo tâm của Nhóm thiện nguyện Niềm tin.

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

(Baonghean.vn) - Gừng là một trong những loại cây trồng chủ lực ở Na Ngoi (Kỳ Sơn). Trong mùa thu hoạch gừng, lao động trên địa bàn chủ yếu đi làm ăn xa, nhiều hộ đồng bào Mông đã thuê người Thái, Khơ Mú ở các địa bàn lân cận để "bế" (thồ - PV) gừng từ nương rẫy, vận chuyển về bãi tập kết.

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) -  Được đưa vào khai thác từ năm 2022, điểm du lịch Hội Nguyên ở xã Yên Thắng, huyện Tương Dương có sức hút đối với nhiều người. Về đây, du khách được hòa mình vào sông nước, núi rừng và có được những giờ phút thư giãn, trải nghiệm thú vị.
Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

(Baonghean.vn) -  Là tộc người đã định cư ở Việt Nam hơn 400 năm, với số dân gần 1,4 triệu người, đông thứ 8 trong các dân tộc ở Việt Nam, nhưng tộc danh của người Mông vẫn chưa được công chúng hiểu và đọc , viết cho đúng. Ở Việt Nam, người Mông thường được gọi là “Hơ-Mông” hoặc “Mèo” ; còn trên các văn bản viết, người ta có khi viết “H’mông”, HMông, có khi lại viết Mông, Mèo. Như vậy, đâu mới là cái tên đúng nhất về dân tộc này và vì sao lại có những cách gọi , đọc, viết khác nhau như vậy? Bài viết dưới đây của một người Mông giải thích rõ về điều này.
Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

(Baonghean.vn) - Thời điểm này đang vào mùa nước đổ ở Puxailaileng. Bà con bước vào vụ sản xuất mới trên những thửa ruộng bậc thang. Cuộc sống, sinh hoạt và cảnh sắc dưới “nóc nhà” miền Tây xứ Nghệ hiện lên như tranh vẽ, làm xao xuyến bất cứ ai khi ghé thăm.
ff

'Trốn nắng' ở vùng sinh thái Con Cuông

(Baonghean.vn) - Dòng sông Giăng xanh mát, thác nước Khe Kèm như mát xa vào thân người tắm ở giữa vùng rừng Con Cuông (Nghệ An) là những điểm đến lý thú để du khách "trốn nắng" hiệu quả trong mùa Hè. Đến đây du khách còn được thưởng thức nhiều món ăn đặc sắc do đồng bào chế biến và hòa mình vào tiếng khèn, khắc luống cùng điệu múa sạp sôi động.
Động lực mới phát triển miền Tây

Động lực mới phát triển miền Tây Nghệ An

(Baonghean) - Động lực mới với chính quyền và người dân nơi miền Tây Nghệ An khi Quốc hội phê duyệt Nghị quyết về “Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030” và Chính phủ cũng đã ban hành nghị quyết triển khai thực hiện.
Món rêu đá ngày Tết

Hấp dẫn, thơm ngon món mọc rêu đáy sông gói lá chuối ngày Tết

(Baonghean) - Từ nhiều đời nay, rêu đá ở dưới đáy các sông, suối trên thượng nguồn sông Lam được người dân miền núi xứ Nghệ xem như một loại thực phẩm phục vụ đời sống hằng ngày. Đặc biệt đối với đồng bào người Thái, rêu đá còn được dùng để chế biến ra nhiều món ăn truyền thống, ngon và đặc sắc trong dịp lễ, Tết.
Người có uy tín vùng đồng bào DTTS.

Tuyên dương 200 người có uy tín tiêu biểu vùng đồng bào DTTS ở Nghệ An

(Baonghean.vn) - Những người có uy tín trong đồng bào các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò tích cực, có nhiều đóng góp cho công cuộc xây dựng hệ thống chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng của tỉnh nói chung và các huyện miền núi nói riêng. Họ chính là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với đồng bào các DTTS, nhân dân vùng miền núi.
ảnh đại diện ý kiến

Những thủ lĩnh nơi bản làng miền Tây xứ Nghệ

(Baonghean.vn) - Người có uy tín vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) luôn tiên phong, đi đầu trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyên truyền, vận động đồng bào áp dụng các tiến bộ KHKT vào sản xuất, chăn nuôi; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Về dự Hội nghị tuyên dương người có uy tín tiêu biểu trong vùng đồng bào DTTS tỉnh Nghệ An lần thứ 2, năm 2019 diễn ra vào chiều 15/10, các đại biểu gửi gắm nhiều tâm nguyện từ thực tiễn.
Có không gian vừa thoáng mát, vừa yên tĩnh dường như đã tạo cảm hứng đọc sách cho các em học sinh

Dãy nhà chờ độc đáo cho giáo viên và học sinh vùng cao Nghệ An

(Baonghean.vn) - Điểm Trường Tiểu học bản Khổi, thuộc Trường Tiểu học Tam Thái (Tương Dương - Nghệ An) chỉ có 2 phòng học, không có phòng chờ cho giáo viên và phòng đọc sách cho học sinh. Phụ huynh nơi đây đã cùng nhau góp tre, nứa, lá cọ để dựng lên những nhà chờ đẹp mắt, thân thiện.