Bài 3: Thâu đêm thậm thịch tiếng chày

(Baonghean) - Qua sự biến thiên của cuộc sống, một vật dụng thân thuộc của người Thái và Khơ mú đã có sự nhập vai khác đầy lý thú, từ một công cụ lao động, nó được dùng như thứ nhạc cụ được ưa thích trong các ngày hội. Đó là chiếc cối dài dùng giã gạo, vốn dĩ được khoét từ thân cây. Người Thái gọi đấy là chiếc "loóng"...

Bài 2: "Bạn đời" của m

Bài 1: Sức sống lâu bền của những đồ vật xưa

Bản Pục là tên xưa, nay là bản Quang Phúc, xã Tam Đình (Tương Dương) - một quần cư nằm ven Quốc lộ 7A, nhưng dường như vẫn tỏ ra thờ ơ trước trào lưu đô thị hóa, đang len lỏi đến mọi ngõ ngách. Tuyệt đại đa số dân bản là người Thái nhóm Tày Thanh vốn có gốc gác từ mường Ca Gia, ở miền Tây Thanh Hóa. Người già trong bản vẫn thổi khèn bép, hát khắp Tày Thanh, người trẻ vẫn ưa dùng tiếng mẹ đẻ.

Điều đặc biệt là dưới gầm sàn mỗi nhà vẫn còn chiếc loóng, một nông cụ quen thuộc dùng để tách hạt lúa ra khỏi bông lúa, trước khi đem giã thành gạo. Công cụ giã gạo này được người Thái dùng rất phổ biến, không chỉ ở các cộng đồng vùng cao Nghệ An. Chúng ta cũng có thể bắt gặp ở miền Tây Thanh Hóa, miền núi phía Bắc nước ta. Chiếc loóng dài trên 2m, được khoét từ thân cây gỗ cứng thường là gỗ táu, de thậm chí là gỗ trai mọc trên núi đá. Thân cây được đẽo gọt vuông vức, rồi khoét sâu chừng 30cm, chiều rộng khoảng 25 - 30cm. Phía một đầu cái loóng có đục một lỗ hình tròn sâu để làm chiếc cối giã hạt lúa thành gạo. Đi cùng với chiếc loóng là những chiếc chày làm từ những thứ gỗ phải đảm bảo các yếu tố chắc, cứng, nặng, đặc biệt là gỗ làm chày không được có nhựa độc có hại cho sức khỏe con người.

Bà Lô Thị Tâm đang giã cum cum dưới gầm sàn, tỏ ra khá ngạc nhiên khi thấy chúng tôi đội mưa vào bản. Nghe hỏi chuyện về chiếc loóng, gương mặt bà lão 60 tuổi lộ nét buồn. Bà cho hay, cách đây vài năm trước bản vẫn dùng loóng giã gạo. Bây giờ bản dùng máy tuốt lúa, khỏe người hơn nên tiếng chày giã gạo đã vắng dần. "Giá mà các chú đến sớm hơn vài năm, tha hồ quay phim, chụp ảnh. Bây giờ loóng chỉ nằm im dưới gầm sàn thôi. Chỉ thỉnh thoảng được dùng để giã cây chuối cho lợn, bò. Ngày tết mới dùng gõ gọi ông bà về ăn Tết".

Chiếc loóng của nhà bà Lô Thị Tâm (bản Quang Phúc - Tam Đình - Tương Dương).
Chiếc loóng của nhà bà Lô Thị Tâm (bản Quang Phúc - Tam Đình - Tương Dương).

Bà kể về thời con gái của mình: Ngày trước, tối đến con gái bản thường thắp đèn giã gạo. Con gái trong bản chơi thành từng nhóm bạn thân thiết thường ngủ chung một nhà. Đầu buổi tối, cùng nhau giã gạo đến khuya mới chịu đi ngủ. Các chàng trai nghe tiếng giã gạo liền tìm đến tình tự, có khi còn phụ giúp các cô cốt để chiếm lấy trái tim người mình thầm thương.

Tiếng chày giã gạo có giai điệu, tiết tấu rộn ràng, thường gợi không khí vui nhộn. Vui nhất là khi sắp có đám cưới, cả bản quy tụ về giã gạo, có khi phải bày ra 2, 3 chiếc loóng giã cả tuần liền mới đủ gạo làm đám cưới cho cả bản về ăn. Lúc đó, tiếng chày sẽ thậm thịch suốt đêm, vọng khắp bản gần bản xa, khiến không khí ngày vui thêm phần náo nức.

Bà Tâm cho biết thêm, ở bản Quang Phúc, ngày Tết người ta cũng gõ loóng. Đó là tín hiệu mời gọi tổ tiên về ăn Tết. Những người là con dâu, cháu dâu trong họ tộc tụ tập về dưới gầm nhà xếp thành hai hàng đối diện với nhau gõ loóng. Sau đó mới đến bài cúng gọi ông bà về ăn Tết, xong một nhà lại đến nhà khác. Cứ thế, tiếng gõ loóng lần lượt vang lên trong từng nhà của họ tộc. Có lẽ vì thế mà sau này chiếc lóng được dùng như một thứ nhạc cụ trong trò khắc luống, tại những lễ hội, ngày Tết ở vùng cao. 

Chiếc cối cũng là một phần trong bộ công cụ giã gạo của người miền núi. Nó vốn dĩ cũng không có gì xa lạ với người Việt ngày xưa. Chỉ có điều những chiếc cối vùng cao khác với cối đá của người miền xuôi là chúng được làm ra từ một đoạn gốc cây gỗ cứng khoét loóng. Cũng như chiếc gùi (đề cập trong bài viết trước), chiếc loóng gắn bó với đời sống lao động của người phụ nữ vùng cao. 

Tục phát nương làm rãy khiến nhiều thứ nông cụ vùng cao mai một, tuy nhiên, chiếc loóng không hẳn đã bị lãng quên. Bây giờ, nó có một vai trò mới, là một thứ nhạc cụ. Chính những tiết tấu và nhạc âm của nó tạo ra trong khi giã gạo và những dịp gõ loóng khi cúng lễ, Tết, hay khi có người qua đời đã được những nghệ sỹ dân gian sáng tạo ra trò khắc luống (miền núi Thanh Hóa gọi là khua luống, quanh loóng).

Trò khắc luống không thể thiếu tại các lễ hội vùng cao, như Lễ hội đền Chín Gian (Quế Phong), Lễ hội Hang Bua (Quỳ Châu), Lễ hội đền Vạn (Tương Dương)... Ông Lữ Minh Phương (bản Hồng Tiến - Châu Tiến - Quỳ Châu) cho biết: Lễ hội Hang Bua có được điều đặc sắc một phần nhờ vào diễn khắc luống. Thanh âm của nhạc cụ bằng gỗ kết cùng với tiếng cồng chiêng tạo thành một bản hòa tấu dung dị, độc đáo chỉ có ở vùng rừng núi. Trong khi diễn khắc luống, chiếc loóng được trang trí đẹp, chứ không xù xì thô mộc như cái ngày nó còn là một công cụ giã gạo...

Hữu Vi

Tin mới

Nam Đàn: Đường lên chùa Đại Tuệ sạt lở, nhiều xã bị ngập úng

Nam Đàn: Đường lên chùa Đại Tuệ sạt lở, nhiều xã bị ngập úng

(Baonghean.vn) -  Hoàn lưu bão số 4 gây mưa lớn cộng với nước từ thượng nguồn đổ về, nước sông Lam lên cao khiến nhiều địa phương ở Nam Đàn ngập úng. Nước băng trắng đồng, nhiều diện tích nuôi trồng thuỷ sản bị cuốn trôi. Đường lên chùa Đại Tuệ có đoạn bị sạt lở nặng, phải cấm người dân qua lại…
Kiểm soát, xử lý tình trạng đăng tải, chia sẻ thông tin tiêu cực, trái chiều trên không gian mạng

Kiểm soát, xử lý tình trạng đăng tải, chia sẻ thông tin tiêu cực, trái chiều trên không gian mạng

(Baonghean.vn) - Hội nghị giao ban Khối nội chính lưu ý cần tăng cường kiểm soát, tiếp tục xử lý tình trạng đăng tải, chia sẻ thông tin tiêu cực, trái chiều trên không gian mạng. Bên cạnh đó, cần tăng cường phòng, chống các thủ đoạn lừa đảo chiếm đoạt tài sản người dân như mời gọi đầu tư tiền ảo, giả danh cán bộ chức năng...
Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các địa phương tập trung khắc phục hậu quả mưa lũ, không để người dân thiếu ăn, thiếu mặc

Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các địa phương tập trung khắc phục hậu quả mưa lũ, không để người dân thiếu ăn, thiếu mặc

(Baonghean.vn) - Đồng chí Nguyễn Đức Trung - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các địa phương tập trung rà soát các điểm sạt lở, ngập lụt nặng để di dời người dân ra khỏi vùng nguy hiểm, đảm bảo an toàn tối đa tính mạng, tài sản cho người dân.
Cảnh sát giao thông xuyên đêm điều tiết giao thông, giải phóng cây cối gãy đổ do hoàn lưu bão

Cảnh sát giao thông xuyên đêm điều tiết giao thông, giải phóng cây cối gãy đổ do hoàn lưu bão

(Baonghean.vn) - Trước tình hình hoàn lưu bão số 4 đã gây mưa liên tục trên địa bàn tỉnh, Công an Nghệ An đã huy động lực lượng ứng trực 100%, trong đó lực lượng Cảnh sát giao thông túc trực tại các vị trí xung yếu để điều tiết, phân luồng giao thông, giải phóng cây cối gãy đổ chắn ngang đường…
Nhiều tuyến đường của huyện Con Cuông ngập sâu do mưa lớn. Ảnh: CTV

Thuỷ điện ở Nghệ An tăng lưu lượng xả lũ

(Baonghean.vn) -   Sáng 29/9, Văn phòng Thường trực Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn và phòng thủ dân sự tỉnh thông báo về việc vận hành điều tiết nước các hồ chứa Nhà máy Thủy điện Bản Ang, huyện Tương Dương; Nhà máy thuỷ điện Chi Khê, huyện Con Cuông.
Hướng dẫn cách ngắt kết nối bình ắc quy an toàn trên ô tô

Hướng dẫn cách ngắt kết nối bình ắc quy an toàn trên ô tô

Ắc quy trong ô tô là thành phần quan trọng cung cấp năng lượng để khởi động xe đồng thời giữ cho các hệ thống điện tử trên xe hoạt động. Trong một số trường hợp cá biệt, chủ xe cần phải ngắt kết nối ắc quy và dưới đây là hướng dẫn cách ngắt và tháo ắc quy trên xe một cách an toàn.
Di dời người dân ở Con Cuông. Ảnh Hải Thượng

Bộ đội Nghệ An giúp dân chạy lũ trong đêm

(Baonghean.vn) - Mưa lớn do ảnh hưởng hoàn lưu của bão số 4 khiến một số bản của xã Môn Sơn, huyện Con Cuông bị ngập lụt gần 1m. Nhận được tin báo, ngay trong đêm 28/9 và rạng sáng 29/9, Đồn Biên phòng Môn Sơn đã cử lực lượng xuống địa bàn các bản Thái Sơn 1 và Thái Sơn 2 tổ chức di dời tài sản, vật nuôi, giúp đỡ nhân dân nhằm hạn chế thiệt hại đến mức thấp nhất.
Công đoàn Nghi Lộc lan tỏa phong trào học tập và làm theo Bác

Lan toả phong trào học tập và làm theo Bác

(Baonghean.vn) - Mỗi câu chuyện được kể tại Hội thi “Kể chuyện về những điển hình trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” năm 2022 huyện Nghi Lộc là một bài học ý nghĩa, có sức lan tỏa mạnh mẽ đối với đông đảo đội ngũ cán bộ, đảng viên, đoàn viên, người lao động và quần chúng nhân dân.
ĐT futsal Việt Nam không cho Hàn Quốc tạo ra bất ngờ.

Ngược dòng thành công, đội tuyển futsal Việt Nam đại thắng Hàn Quốc; Việt Nam tăng bậc FIFA

(Baonghean.vn) - Bị Hàn Quốc dẫn bàn từ rất sớm nhưng đội tuyển futsal Việt Nam đã ngược dòng thành công để giành trọn 3 điểm trong ngày đầu ra quân ở bảng D vòng chung kết giải futsal châu Á 2022; Trận thắng Singapore và Ấn Độ giúp Việt Nam tăng một bậc lên vị trí 96 FIFA, dù vẫn đứng thứ 17 châu Á và đầu Đông Nam Á. Đó là những thông tin thể thao nổi bật trong 24h qua.