Con chữ hành trình theo dòng sông Pao

(Baonghean) - Mấy năm gần đây, việc tổ chức dạy học chữ Thái hệ Lai Pao đã được khôi phục lại ở huyện Tương Dương và huyện Con Cuông. Chữ Lai Pao cũng được tổ chức thành một môn thi trong Lễ hội Cửa Rào - Đền Vạn (Tương Dương) hàng năm.

Để biết rõ hơn về ý nghĩa của sự khởi sắc và bảo tồn, phát triển di sản hiếm hoi này của người Thái ở Tương Dương, xin hãy đọc thêm bài nghiên cứu “Giới thiệu về chữ Lai Pao của người Thái Tương Dương (Nghệ An)” của các ông Trần Trí Dõi (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) và ông M. Ferlus (Trung tâm Nghiên cứu khoa học Quốc gia, Paris, Pháp) được đăng hơn chục năm về trước.

Theo đó, chữ Thái hệ Lai Pao được coi là 1 trong 4 hệ chữ được sử dụng bởi các nhóm Thái ở Việt Nam, phân bố từ vùng Tây Bắc đến Nghệ An. “Loại chữ Thái có tên là Lai Pao được sử dụng ở người Thái Mường (Thái Hàng Tổng) thuộc vùng Tương Dương (Nghệ An) là đối tượng được giới thiệu ở đây. Lai Pao, theo nghĩa từng từ có nghĩa là chữ Pao, là tên Thái Nặm Pao của sông Cả ở người Việt. Chữ này chỉ còn hai người sử dụng được và chỉ còn một bản chép tay rất ngắn […].

Loại chữ này đã từng được nhắc đến lần đầu tiên dưới cái tên Liếp Nặm, trong một chuyến đi công tác của người Pháp, cha cố Théodore Guignard khi ông đến vùng này vào đầu thế kỷ (XX)”. Hai nhà trí thức Thái còn sử dụng được chữ Lai Pao ở thời điểm xuất bản của bài viết này là các ông Lô Văn Thoại (Bản Lạ, xã Lượng Minh, huyện Tương Dương) và ông Lô Văn Mai Liễu, nguyên là người Thái vùng Xiềng Líp (nay thuộc địa phận các xã Yên Hòa, Yên Na, Nga Mi của huyện Tương Dương). Tài liệu viết tiếp: “Rất có thể sau hai nhà trí thức này, không có một người nào đọc và viết được chữ Lai Pao nữa và vì thế cần phải ngay lập tức tập hợp lại, có một sự truyền bá chữ viết này để nó không bị lãng quên”.

Mẫu tự font chữ Lai Pao.

May mắn thay, và cũng hết sức kịp thời, khi công việc “tập hợp và truyền bá” nêu ở trên đây đã được chính ông Lô Văn Thoại (nay đã mất) cùng với các ông Lương Bá Vin, Vi Khăm Mun, Lô Khăm Phi chung tay thực hiện để tập hợp các con chữ Lai Pao vào trong cuốn Sách dạy chữ Thái Lai Pao ấn bản tháng 2 năm 2009. Cuốn sách có dung lượng 53 trang, với phần trình bày về chữ cái, về mẫu câu, mẫu tự… được viết theo cách thủ công. Mặc dầu cách thể hiện các quy luật của chữ Lai Pao trong tài liệu còn khá đơn giản, nhưng tài liệu ban đầu này đã hoàn thành trọng trách ngăn chặn được chữ Lai Pao trôi vào lãng quên, như số phận của nhiều di sản khác.

Hiện tại, đồng bào Thái ở Nghệ An đang sử dụng song hành cả 3 hệ chữ Thái là Lai Thanh, Lai Tay và Lai Pao. Nhóm Thái Tay Thanh sử dụng hệ chữ Lai Thanh có chung quy luật với hệ chữ Thanh của người Thái Thanh Hóa. Riêng nhóm Thái Tay Mương sử dụng cả hai hệ chữ: Lai Tay ở vùng Phủ Qùy (đường 48) và Lai Pao ở Tương Dương (đường 7). Có một điểm trùng hợp thú vị là cả hai hệ chữ Lai Tay và Lai Pao cùng có quy luật ghép vần xuôi, và quy luật này là khác biệt so với tất cả các hệ chữ Thái khác, kể cả chữ Thái ở Lào và Thái Lan… Tuy nhiên, về cách trình bày thì chữ Thái Lai Pao viết ngang, còn chữ Thái Lai Tay viết theo hàng dọc.

Gần hai năm nay, chữ Thái Lai Tay và chữ Thái Lai Thanh đã được thiết kế thành font chữ, đưa vào máy vi tính để biên soạn tài liệu. Chuyên mục “Bảo tồn vốn cổ” của Báo NACT - Chuyên trang MNDT, đều đặn có đăng các bài đồng dao, nhuôn xuối, lời răn… của đồng bào Thái in bằng chữ Thái Lai Tay và Lai Thanh đã làm cho bà con hào hứng và yêu thêm nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.

Mới đây, sau khi được gặp gỡ ông Vi Khăm Mun, trao đổi và tham khảo các mẫu tự Lai Pao viết tay của ông Mun (Sầm Văn Bình) đã thiết kế thành công font chữ Lai Pao để phục vụ cho việc biên soạn tài liệu một cách nhanh chóng và hiệu quả, cho phép phổ biến chữ Lai Pao rộng khắp, kể cả trên mạng internet, vượt qua ranh giới của không gian… Từ trong quá khứ xa xôi hàng thế kỷ, con chữ của dòng sông Pao đã được mang tên là Liếp Nặm, nghĩa là “hành trình theo dòng sông”. Và nay, hơn bao giờ hết, từ một mạch nguồn vô cùng nhỏ nhoi ở đầu nguồn sông Pao, qua bao sự nỗ lực và tâm huyết của nhiều người, con chữ sông Pao với một hành trình luôn chung thủy với con người, bản mường, sông suối, giờ đây đã hòa mình vào với đại dương…

Sầm Văn Bình (Yên Luốm, Châu Quang, Qùy Hợp)

tin mới

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

Những 'cây cao bóng cả' giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Được ví như những người “truyền lửa” thắp sáng những giá trị bản sắc văn hoá các dân tộc thiểu số, hiện những người cao tuổi ở miền Tây xứ Nghệ vẫn ngày đêm trao truyền những giá trị văn hoá của dân tộc mình với mong ước bảo tồn, gìn giữ cho muôn đời sau.

Ông Lang Vi Tịnh kể chuyện xưa của dòng họ cho cháu gái của mình. Ảnh Thành Chung

Chuyện về một dòng họ nổi tiếng ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) - Ở  miền núi tỉnh Nghệ An, dòng họ Lang Vi được xem là "danh gia vọng tộc" với 3 đời liền có thành viên giữ chức Tri phủ phủ Tương Dương. Sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, dòng họ Lang Vi cũng đã và đang có nhiều đóng góp trong công cuộc xây dựng quê hương, đất nước.

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

(Baonghean.vn) - Chiều 30/7, trong chương trình công tác tại Nghệ An, Thượng tướng Trần Quang Phương - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội đã đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ, huyện Quế Phong và hộ nghèo tại xã Thông Thụ, huyện Quế Phong.

Điểm tái định cư

Người dân vùng lũ Kỳ Sơn thấp thỏm chờ tái định cư

(Baonghean.vn) - Cơn lũ quét lịch sử vào tháng 10/2022 đã khiến hàng trăm hộ dân Kỳ Sơn bị mất nhà cửa. Sau gần 1 năm chờ đợi, người dân vùng lũ vẫn chưa có nơi ở mới, nhiều hộ buộc phải dựng nhà tạm để sống trong khi mùa mưa lũ lại sắp cận kề.

Lê rừng

Xã vùng cao Kỳ Sơn vào mùa thu hoạch lê rừng

(Baonghean.vn) - Những ngày này, nhiều hộ dân ở xã Tây Sơn (huyện Kỳ Sơn) đang vào mùa thu hái mắc coọc (lê rừng). Đây là một loại cây ăn quả đặc trưng của đồng bào người Mông nên rất được người mua ưa chuộng.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

(Baonghean.vn) - Sáng 14/7, đồng chí Hoàng Nghĩa Hiếu - Phó Bí thư Tỉnh ủy tới dự Lễ khánh thành cầu dân sinh bản Phà Mựt và khởi công cầu dân sinh bản Nhôn Mai, xã Nhôn Mai, huyện Tương Dương. Đây là các công trình do lực lượng Bộ đội Biên phòng Nghệ An kêu gọi, xây dựng hỗ trợ người dân vùng biên.

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

(Baonghean.vn) - Giữa những ngày nắng gắt, 35 hộ đồng bào Đan Lai ở bản Bá Hạ, xã Thạch Ngàn, huyện Con Cuông bất ngờ đón niềm vui khi được nhận quà tặng từ đoàn công tác chính quyền các cấp và tấm lòng hảo tâm của Nhóm thiện nguyện Niềm tin.

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

(Baonghean.vn) - Gừng là một trong những loại cây trồng chủ lực ở Na Ngoi (Kỳ Sơn). Trong mùa thu hoạch gừng, lao động trên địa bàn chủ yếu đi làm ăn xa, nhiều hộ đồng bào Mông đã thuê người Thái, Khơ Mú ở các địa bàn lân cận để "bế" (thồ - PV) gừng từ nương rẫy, vận chuyển về bãi tập kết.

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) -  Được đưa vào khai thác từ năm 2022, điểm du lịch Hội Nguyên ở xã Yên Thắng, huyện Tương Dương có sức hút đối với nhiều người. Về đây, du khách được hòa mình vào sông nước, núi rừng và có được những giờ phút thư giãn, trải nghiệm thú vị.
Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

(Baonghean.vn) -  Là tộc người đã định cư ở Việt Nam hơn 400 năm, với số dân gần 1,4 triệu người, đông thứ 8 trong các dân tộc ở Việt Nam, nhưng tộc danh của người Mông vẫn chưa được công chúng hiểu và đọc , viết cho đúng. Ở Việt Nam, người Mông thường được gọi là “Hơ-Mông” hoặc “Mèo” ; còn trên các văn bản viết, người ta có khi viết “H’mông”, HMông, có khi lại viết Mông, Mèo. Như vậy, đâu mới là cái tên đúng nhất về dân tộc này và vì sao lại có những cách gọi , đọc, viết khác nhau như vậy? Bài viết dưới đây của một người Mông giải thích rõ về điều này.
Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

(Baonghean.vn) - Thời điểm này đang vào mùa nước đổ ở Puxailaileng. Bà con bước vào vụ sản xuất mới trên những thửa ruộng bậc thang. Cuộc sống, sinh hoạt và cảnh sắc dưới “nóc nhà” miền Tây xứ Nghệ hiện lên như tranh vẽ, làm xao xuyến bất cứ ai khi ghé thăm.
ff

'Trốn nắng' ở vùng sinh thái Con Cuông

(Baonghean.vn) - Dòng sông Giăng xanh mát, thác nước Khe Kèm như mát xa vào thân người tắm ở giữa vùng rừng Con Cuông (Nghệ An) là những điểm đến lý thú để du khách "trốn nắng" hiệu quả trong mùa Hè. Đến đây du khách còn được thưởng thức nhiều món ăn đặc sắc do đồng bào chế biến và hòa mình vào tiếng khèn, khắc luống cùng điệu múa sạp sôi động.
Động lực mới phát triển miền Tây

Động lực mới phát triển miền Tây Nghệ An

(Baonghean) - Động lực mới với chính quyền và người dân nơi miền Tây Nghệ An khi Quốc hội phê duyệt Nghị quyết về “Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030” và Chính phủ cũng đã ban hành nghị quyết triển khai thực hiện.
Món rêu đá ngày Tết

Hấp dẫn, thơm ngon món mọc rêu đáy sông gói lá chuối ngày Tết

(Baonghean) - Từ nhiều đời nay, rêu đá ở dưới đáy các sông, suối trên thượng nguồn sông Lam được người dân miền núi xứ Nghệ xem như một loại thực phẩm phục vụ đời sống hằng ngày. Đặc biệt đối với đồng bào người Thái, rêu đá còn được dùng để chế biến ra nhiều món ăn truyền thống, ngon và đặc sắc trong dịp lễ, Tết.
Người có uy tín vùng đồng bào DTTS.

Tuyên dương 200 người có uy tín tiêu biểu vùng đồng bào DTTS ở Nghệ An

(Baonghean.vn) - Những người có uy tín trong đồng bào các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò tích cực, có nhiều đóng góp cho công cuộc xây dựng hệ thống chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng của tỉnh nói chung và các huyện miền núi nói riêng. Họ chính là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với đồng bào các DTTS, nhân dân vùng miền núi.
ảnh đại diện ý kiến

Những thủ lĩnh nơi bản làng miền Tây xứ Nghệ

(Baonghean.vn) - Người có uy tín vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) luôn tiên phong, đi đầu trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyên truyền, vận động đồng bào áp dụng các tiến bộ KHKT vào sản xuất, chăn nuôi; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Về dự Hội nghị tuyên dương người có uy tín tiêu biểu trong vùng đồng bào DTTS tỉnh Nghệ An lần thứ 2, năm 2019 diễn ra vào chiều 15/10, các đại biểu gửi gắm nhiều tâm nguyện từ thực tiễn.
Có không gian vừa thoáng mát, vừa yên tĩnh dường như đã tạo cảm hứng đọc sách cho các em học sinh

Dãy nhà chờ độc đáo cho giáo viên và học sinh vùng cao Nghệ An

(Baonghean.vn) - Điểm Trường Tiểu học bản Khổi, thuộc Trường Tiểu học Tam Thái (Tương Dương - Nghệ An) chỉ có 2 phòng học, không có phòng chờ cho giáo viên và phòng đọc sách cho học sinh. Phụ huynh nơi đây đã cùng nhau góp tre, nứa, lá cọ để dựng lên những nhà chờ đẹp mắt, thân thiện.