Khám phá Mường Quàng: Bài 1: Thần thợ săn lập mường

(Baonghean) - Khu vực các xã Quang Phong, Cắm Muộn (huyện Quế Phong) từng tồn tại một mường cổ của người Thái với tên gọi Mường Quàng. Ngày nay dấu vết của mường cổ này chỉ còn lại trong những câu chuyện kể và những ngọn núi, hang đá, khúc sông nhưng lại chứa đầy những điều thú vị về một vùng văn hóa độc đáo. Báo Nghệ An xin giới thiệu về những điều lý thú này qua chuyên đề “Khám phá Mường Quàng”. 

Người ta tin rằng thần thợ săn Mo Phan và nàng Vi Xốm chính là những người đầu tiên lập nên Mường Quàng. Nơi cư trú của họ là cái hang đá có tên Thằm Mẹ Mọn ở bản Chiếng (Quang Phong - Quế Phong) ngày nay.

Nơi trời rộng, sông dài

Tính cả 2 xã Quang Phong và Cắm Muộn thì Mường Quàng có 25 bản người Thái và 1 bản người Khơ mú, số dân ngót nghét vạn người. Ấy vậy mà khi mới hình thành, Mường Quàng mới chỉ có 8 bản. Đó là thông tin từ già bản Lang Văn Ngọ trú bản Mỏng 3, xã Cắm Muộn (Quế Phong) nguyên là cán bộ Tỉnh đoàn Nghệ An rồi Huyện ủy Quế Phong nghỉ hưu từ năm 1978. Năm nay đã  65 tuổi đảng, 85 tuổi đời nhưng ông Ngọ vẫn còn rất minh mẫn, ưa nghiên cứu, viết lách. Ông thực sự là một kho tư liệu về vùng Mường Quàng vốn còn đầy những bí ẩn. 

Bản Chiếng nhìn từ hang núi Thằm Mẹ Mọn.
Bản Chiếng nhìn từ hang núi Thằm Mẹ Mọn.

Trong một buổi sáng mát dịu chớm thu, ngồi giữa  gian khách trên căn nhà gỗ ở bản Mỏng 3, ông Lang Văn Ngọ kể cho chúng tôi nghe về Mường Quàng xưa. Ông bắt đầu bằng vị trị địa lý của vùng đất: Vùng Mường Quàng ở khu vực Tây Nam huyện Quế Phong, nằm giữa vùng thung lũng  dãy Pù Huống của huyện Tương Dương và Pù Kẹp của các xã Châu Kim, Mường Nọc huyện Quế Phong, một mặt giáp xã Tri Lễ và Nậm Nhoóng. Bao quanh Mường Quàng là 27 ngọn núi đá vôi dựng đứng với nhiều hang động đẹp ăn sâu vào lòng núi. Nhìn từ xa những mạch đá vôi tựa hồ tấm thảm khổng lồ bằng cẩm thạch. 

Dưới thời Pháp thuộc, Mường Quàng gọi là tổng Quang Khẩn sau đổi thành tổng Quang Phong gồm 3 xã Bàng Nghệ, Quang Phong và Phú Thành.  Sau Cách mạng Tháng Tám tổng Quang Phong đổi thành xã Cắm Muộn. Tên gọi Cắm Muộn để nhớ về nguồn gốc xa xưa của những người lập mường (Khăm Muộn – Lào). Cái tên này còn được hiểu là lời nói vui tai. Người Thái có câu thành ngữ tạm dịch là nụ cười đẹp, lời nói vui tai để chỉ những người con gái đẹp người, đẹp nết.

Mường Quàng trải dài trên lưu vực con sông Quàng bắt nguồn từ dãy núi có tên gọi Pha Cà Tún giáp biên giới Việt – Lào. Cạnh dòng sông là những bản người Thái khá trù phú. Thay vì trồng lúa rẫy như nhiều địa phương khác, từ lâu người Thái ở Mường Quàng đã biết canh tác lúa nước. Những cánh đồng lúa xanh tươi gợi lên vẻ thanh bình. Tên gợi Mường Quàng gợi về một vùng trời rộng, sông dài.

Mo Phan lập Mường Quàng

Chuyện lập mường của người Thái ở miền Tây Nghệ An hầu hết chỉ còn trong những câu chuyện kể nửa hư nửa thực. Những nhân vật anh hùng lập nên Mường Quàng cũng vậy. Trong những câu chuyện mà ông Lang Văn Ngọ cố công sưu tầm từ nhiều năm nay có chuyện về Mo Phan, thần thợ săn đến từ vùng Khăm Muộn (Lào) lập nên Mường Quàng.

Về lai lịch, thần thợ săn Mo Phan cũng khá đặc biệt. Ngày xưa xứ Do Chi vùng miền Tây Nghệ An ngày nay rất nhiều hổ. Hổ ngang nhiên đến bắt người mà không ai chống lại được. Vua Âu Lạc sai Xử Thảo có phép thuật thần thông đến giúp dẹp nạn hổ. Trong cuộc diệt trừ hổ dữ, Xử Thảo cứu được nàng Tiên rồi lấy làm vợ. Vua Do Chi giao cho Xử Thảo làm quan cai quản những cùng đất mà chàng đã đánh đuổi được nạn hổ dữ. Sau đó con gái út của Xử Thảo là nàng Quàng được gả cho Tạo Khun ở Khăm Muộn (Lào) và sinh ra Mo Phan. 

Vốn thích săn bắn nên chàng Mo Phan và đội thợ săn tràn đến vùng đất trù phú sản vật, muông thú dồi dào. Tại đây Mo Phan trở nên giàu có bởi nhiều nhung hưu, gạc nai, sừng tê giác, ngà voi. Ông Phò Vi Thong là cha của nàng Vi Xốm ở mường Ca Da muốn chiếm lấy gia sản nên tìm cách cho con gái kết hôn với Mo Phan. Ngày ấy vùng Mường Quàng chưa có người ở. Vợ chồng Mo Phan đưa nhau về sống trong hang có tên Thằm Phá Chiếng. Hai vợ chồng yêu thương gắn bó. Khi nàng Vi Xốm mang bầu, Mo Phan luôn ở bên túc trực chăm sóc. Hai vợ chồng sống với nhau đến trăm tuổi và mất tại hang núi này. Về sau trai gái người Mường Quàng ai cũng mến mộ mối tình gắn bó của Mo Pha và nàng Vi Xốm. Tết đến trai gái lại hội tụ về đây giao duyên để mong tìm được một mối lương duyên gắn bó cả đời. Xuân về nơi đây luôn vang lên tiếng ca hát của trai gái vì thế có tên là Thằm Mẹ Mọn với ý nghĩa là nơi của tiếng hát nhuôn chứ không phải hang con tằm như nghĩa thông thường người ta vẫn hiểu. Hiện hang núi này ở bản Chiếng, Xã Quang Phong. Đây cũng là bản trung tâm của Mường Quàng ngày trước.

Mo Phan có 3 con trai là Hún Quang Học, Hún Quang Phong và Hún Quang Thành. Mỗi người lập thành một bản riêng ở vùng rừng núi Mường Quàng. Thế nhưng khi ấy vẫn chưa thành tổ chức, mường chưa có người đứng đầu. Về sau những người thợ săn khác tìm đến và mâu thuẫn xảy ra. Có người bắn nhầm vào nhau nhưng không có ai đứng ra giải quyết. Nàng Vi Xốm bàn với chồng cho họp các con và những toán thợ săn lại tại hang Phá Chiếng. Tại đây mọi người cử Mo Phan, người tài giỏi nhất là người đứng đầu tất cả các bản. Mo Phan lấy tên của mẹ mình là nàng Quàng để đặt cho tên mường mới. Con sông chảy qua mường cũng gọi là sông Quàng.

Mở rộng mường và những cuộc đấu tranh

Sau khi Mo Phan qua đời, người con trưởng Hún Quang Học không biết có được cử làm tạo mường hay không nhưng ông liên quan đến những biến cố của vùng đất. Theo tư liệu của ông Lang Văn Ngọi thì ông Hún Quang Học có 2 con gái đẹp vô song, trong đó có nàng Ón Quang Piếng kết duyên với Tạo Lo Nghệ. Vốn có sức vóc hơn người nên Lo Nghệ đã mở mang được nhiều đất đai. Lo Nghệ ở rể trong nhà ông Hún Quang Học về sau nảy sinh tư tình với mẹ vợ và bị phát giác. Ông Hún Quang Học bỏ về bản Chiếng ở với em trai là Húng Quang Thành. Từ đó ông đặt ra lệ không cho phép con dâu ngồi chung mâm cơm với bố chồng, con rể không ăn chúng với mẹ vợ. Tập tục này hiện vẫn thấy ở nhiều cộng đồng dân tộc ở miền Tây Nghệ An.

Tạo Lo Nghệ về quê đón em trai là Tạo Lo Páng đến ở cùng. Về sau ông Lo Páng lấy vợ và khai khẩn nên những cánh đồng lúa nước. Người dân Mường Quàng tin rằng chính ông Lo Páng là người đã dạy người dân làm lúa nước. Ngày nay ở Mường Quàng có những cánh đồng lúa mang tên Lo Páng. Sau này khi người Hán kéo đến khai thác vàng, Lo Páng cũng học cách làm theo và chuyển về bản Cắm, nơi có nhiều vàng sa khoáng cư trú. 

Về sau, chẳng nhớ là dưới triều đại nào, người Hán ở phương Bắc lại đến khai thác vàng và bạc ở Mường Quàng. Bị xâm lấn đất đai, người Mường Quàng dưới sự đứng đầu của tạo mường Lo Ngán đứng lên đấu tranh. Mường Quàng tồn tại đến khi Cách mạng Tháng Tám thành công, chính quyền phong kiến, thực dân bị lật đổ và tổ chức mường cũng tan rã.

Những câu chuyện về Mường Quàng của ông Lang Văn Ngọ dẫu rằng nửa hư, nửa thực nhưng nó phản ánh một cách chân thực một thời kỳ đã lùi vào quá khứ của một vùng đất giàu truyền thống văn hóa cũng như lịch sử đấu tranh xây dựng và bảo vệ cộng đồng.

(còn tiếp)

Hữu Vi - Đào Thọ

Tin mới

Ký kết quy chế phối hợp giữa Công an tỉnh, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh và Ban Dân tộc tỉnh

Ký kết quy chế phối hợp giữa Công an tỉnh, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh và Ban Dân tộc tỉnh

(Baonghean.vn) - Chiều 5/10, Công an tỉnh phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh, Ban Dân tộc tỉnh tổ chức hội nghị ký quy chế phối hợp trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự gắn với phát triển kinh tế - xã hội tại khu vực biên giới đất liền, vùng miền núi, dân tộc trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
Ban Dân tộc

Cần quan tâm đầu tư các công trình cấp thiết, tạo động lực phát triển vùng dân tộc, miền núi Nghệ An

(Baonghean.vn) - Đó là ý kiến đề xuất của các đại biểu tại phiên thẩm tra dự thảo Nghị quyết về kế hoạch vốn đầu tư phát triển nguồn ngân sách Trung ương thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 và năm 2022 trên địa bàn tỉnh.
Thành phố Hà Nội trao 3 tỷ đồng hỗ trợ người dân Nghệ An khắc phục hậu quả thiên tai

Thành phố Hà Nội trao 3 tỷ đồng hỗ trợ nhân dân Nghệ An khắc phục hậu quả thiên tai

(Baonghean.vn) - Chiều 5/10,  thay mặt lãnh đạo Thành ủy – HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội, đồng chí Nguyễn Thị Tuyến - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội đã trao 3 tỷ đồng hỗ trợ tỉnh Nghệ An để góp phần khắc phục hậu quả do mưa lũ gây ra. 
Tuổi trẻ Nghệ An chung tay hỗ trợ đồng bào bị lũ lụt ở Kỳ Sơn

Tuổi trẻ Nghệ An chung tay hỗ trợ đồng bào bị lũ lụt ở Kỳ Sơn

(Baonghean.vn) -  Sau đợt mưa lũ lịch sử vừa qua, nhiều đoàn thiện nguyện đã hướng về Kỳ Sơn để cùng sẻ chia với đồng bào vùng lũ, trong đó, tuổi trẻ là lực lượng nòng cốt ra quân. Tại TP.Vinh, sáng ngày 5/10, thực hiện lời kêu gọi của Tỉnh đoàn, Đoàn Khối Các cơ quan tỉnh cùng một số đơn vị trực thuộc đã chuyển nhiều tấn hàng lên với đồng bào đang chịu ảnh hưởng nặng nề bởi trận lũ vừa qua tại Kỳ Sơn.
Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 5/10

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 5/10

(Baonghean.vn) - Đại biểu Quốc hội khóa XV đoàn Nghệ An tiếp xúc cử tri tại các địa phương; Chủ tịch UBND tỉnh thăm hỏi, động viên đồng bào bị thiệt hại do mưa lũ tại Kỳ Sơn; Nhiều tuyến đường sạt lở, đứt đoạn, chưa thể lưu thông… là những thông tin nổi bật ngày 5/10.
Trao nhà tình nghĩa

Bộ CHQS tỉnh Nghệ An khánh thành, bàn giao nhà đồng đội

(Baonghean.vn) - Ngày 5/10, tại xóm Trung Thịnh, xã Nghĩa Trung, huyện Nghĩa Đàn, Phòng Chính trị, Bộ CHQS tỉnh, Đảng ủy đội Quy tập tổ chức Lễ khánh thành "Nhà đồng đội" cho gia đình Trung úy Nguyễn Hữu Thắng, nhân viên đội Quy tập, Phòng Chính trị Bộ CHQS tỉnh.
Sách về biển đảo dành cho thiếu nhi đạt giải thưởng quốc gia

Sách về biển đảo dành cho thiếu nhi đạt giải thưởng quốc gia

(Baonghean.vn) - “Cà Nóng chu du Trường Sa” - tác phẩm thiếu nhi đầu tiên của tác giả Bùi Tiểu Quyên vừa được vinh danh tại Giải thưởng sách Quốc gia lần thứ 5, năm 2022. Cuốn sách viết về biển đảo, với sự thể hiện khá mới mẻ của nữ nhà văn trẻ đã đạt giải C (không có giải A, B ở hạng mục sách thiếu nhi).
Cử tri huyện Quỳ Châu phản ánh việc bố trí nguồn kinh phí thực hiện một số chương trình còn chậm

Cử tri huyện Quỳ Châu phản ánh việc bố trí nguồn kinh phí thực hiện một số chương trình còn chậm

(Baonghean.vn) - Vấn đề được cử tri huyện Quỳ Châu quan tâm phản ánh đến đại biểu Quốc hội liên quan đến việc bố trí kinh phí thực hiện chương trình giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội vùng đặc biệt khó khăn, kinh phí khoanh nuôi bảo vệ rừng còn chậm.
Tại Trường phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Nậm Cắn, mưa lớn đã khiến hơn 7000 mét khối đất đá sạt xuống tràn vào phòng ở của giáo viên và học sinh.

Thầy trò Kỳ Sơn gồng mình dọn bùn sau lũ

(Baonghean.vn) - Cơn lũ quét không đi qua trường học trên địa bàn xã Nậm Cắn nhưng lượng mưa lớn đã khiến hàng nghìn mét khối đất đá, cây cối tràn vào ký túc của giáo viên và học sinh gây thiệt hại nặng nề. Để sớm đưa học sinh trở lại trường, trong những ngày này, thầy trò Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Nậm Cắn đã phải gồng mình để dọn dẹp bùn đất.
Giáo viên Tây Sơn

Nghệ An: Giáo viên Kỳ Sơn 'cắt rừng' vào bản với học trò

(Baonghean.vn) - Đến ngày 5/10, tuyến đường nối trung tâm thị trấn Mường Xén với xã Tây Sơn, huyện Kỳ Sơn vẫn chưa thể lưu thông trở lại. Trước tình hình đó, giáo viên Trường Phổ thông cơ sở dân tộc bán trú Tây Sơn đã gùi lương thực, thực phẩm băng rừng vào với học trò.
Chủ tịch UBND tỉnh: Huy động lực lượng và phương tiện khắc phục nhanh hậu quả mưa lũ ở Kỳ Sơn

Chủ tịch UBND tỉnh: Huy động lực lượng và phương tiện khắc phục nhanh hậu quả mưa lũ ở Kỳ Sơn

(Baonghean.vn) - Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Trung yêu cầu huyện Kỳ Sơn phối hợp với các cấp, ngành huy động các lực lượng, phương tiện khắc phục hậu quả mưa lũ trên địa bàn, giúp nhân dân sớm ổn định cuộc sống, các cơ quan, đơn vị sớm hoạt động trở lại. 
VP Đoàn ĐBQH và HĐND tỉnh trao hỗ trợ đồng bào bị lũ lụt huyện Kỳ Sơn.

Ủy ban MTTQ tỉnh Nghệ An và Hội Chữ thập đỏ tiếp nhận, trao hàng hóa đến người dân vùng lũ lụt

(Baonghean.vn) - Sáng 5/10, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Nghệ An; Hội Chữ thập đỏ Việt Nam và Hội Chữ thập đỏ các tỉnh, thành đã tổ chức tiếp nhận, phối hợp với chính quyền địa phương trao quà, hàng hóa cho nhân dân bị ảnh hưởng do lũ lụt tại 2 huyện Kỳ Sơn và Yên Thành.
Bữa ăn

Bữa cơm yêu thương cho học sinh mùa lũ

(Baonghean.vn) - Những ngày qua, mưa lũ khiến gia đình của hàng trăm học sinh của Trường THPT Thanh Chương 3 bị thiệt hại khi nhiều tài sản bị nước lũ cuốn trôi. Nhằm sẻ chia với học trò, những bữa cơm yêu thương đã được nhà trường thực hiện, động viên các em vượt qua những ngày khó khăn…
Hội đồng

Nghệ An: Cho ý kiến về mức chi cho hoạt động lựa chọn sách giáo khoa trong cơ sở giáo dục phổ thông

(Baonghean.vn) - Cho ý kiến vào Dự thảo Nghị quyết quy định nội dung và mức chi tổ chức lựa chọn sách giáo khoa trong cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn tỉnh, các thành viên dự họp thống nhất cao và cho rằng, việc ban hành Nghị quyết là phù hợp quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước và đáp ứng yêu cầu của thực tiễn.
Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Trung thăm hỏi, động viên đồng bào bị thiệt hại do mưa lũ tại Kỳ Sơn

Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Trung thăm hỏi, động viên đồng bào bị thiệt hại do mưa lũ tại Kỳ Sơn

(Baonghean.vn) - Sáng 5/10, đồng chí Nguyễn Đức Trung - Phó Bí thư Tỉnh uỷ, Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ huy phòng chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn và phòng thủ dân sự tỉnh kiểm tra, chỉ đạo công tác khắc phục hậu quả mưa lũ trên địa bàn huyện Kỳ Sơn.