Bài 10: Họ Lô và Lễ hội mường Chai

(Baonghean) - Ở huyện Vĩnh Hòa, phủ Tương Dương xưa (huyện Con Cuông ngày nay), cùng với Mường Quạ còn có Mường Chai. Mường có 11 bản người Thái, do một số dòng họ như Lương, Lô, Lưu thay phiên nhau cai quản, quy mô bao gồm toàn bộ xã Chi Khê ngày nay. Theo truyền thuyến vẫn lưu truyền trong cộng đồng bản Đình và bản Chai thì có công lập nên Mường Chai cùng với họ Lương là những người họ Lô...

-->> Bài 9: Cuộc hành trình của họ Vi bản Noong Bua

Tài liệu của ông Vi Văn An, một tiến sỹ dân tộc học, cũng ghi nhận có những trường hợp các ông Lô Văn Tý, Lô Văn Thịnh... làm Khoán mường vào khoảng cuối thời Pháp thuộc. Đây là một chức dịch cấp xã của chính quyền cũ. Theo một số cụ cao tuổi như bà Điện ở bản Đình, dòng họ này từng có một số người giữ chức bang tá (không rõ là cấp phủ hay huyện) và phó lý như ông Phó Quyền, Bang Quyền... Tên gọi của mường Chai để ghi nhớ sự kiện người dân khai phá vùng ruộng nước tên gọi Tổng Chai, nay là cánh đồng lúa nước lớn nhất xã Chi Khê, nằm giữa bản Liên Đình và Tổng Chai.

Trong một đêm mùa hè mưa gió, chúng tôi có dịp nghe ông Lô Ba, một người cao tuổi của dòng họ, kể về truyền thuyết họ Lô... Ngày xưa, cách đây đã nhiều thế hệ, có ông  quan Tả từ Lào chạy về cùng với họ Lương, lập nên mường Chai. Là dòng họ kém thế lực hơn nên những người trong họ Lô không được làm quan mà giữ chức trùm hộ, chằm mương chuyên lo việc hương hỏa và được nhận phần đất gần đền để cày cấy mà không phải nộp thuế. Trong một lần cầm quân đi dẹp giặc từ Lào trở về đường xa, hết lương ăn. Khi đến địa phận bản Chằn Nằn (Chi Khê ngày nay) thì trông thấy một cây thị trĩu quả. Quan Tả liền dừng ngựa trèo lên hái quả giúp quân lính vượt qua cơn đói lòng. Chẳng may, cành cây gãy, quan ngã nhào xuống đất mà chết. Quân lính tìm được thì đã thấy mối xông thành một ụ đất lớn. Nghĩ rằng đây là điềm lành nên con cháu rước cụ về lập nơi thờ tự tại đền Xốp Huồi, nơi con suối Khe Chai hòa vào sông Lam...

Dấu vết của đền Xốp Huồi chỉ còn lại chiếc cọc nhang được dựng sơ sài.

Ngôi đền thiêng này thờ linh vị  quan Tả, một trong những người đầu tiên của dòng họ tại mường Chai. Ngoài đền Xốp Huồi, còn có đền Nưa ở thôn Bãi Văn (Chi Khê). Ngôi đền này thờ quan Hữu (ông tổ của dòng họ Lương) và Đức Ông thuộc một chi khác của dòng họ Lô. Đền Nưa là ngôi nhà gỗ theo kiểu kiến trúc chùa chiền, gian thờ chính và 2 gian phụ. Đền Xốp Huồi thiêng nhất, chỉ có ngôi nhà gỗ. Ai được giao trông coi việc hương hỏa, lễ lạt được phép "ăn" (cày cấy) trên phần đất liền kề ngôi đền. Như vậy, có thể nói, dù không phải là dòng họ thế lực nhất mường Chai, vì về sau quyền lực về tay họ Lương, nhưng họ Lô đã góp phần rất lớn để lập nên mường này. Điều đó thể hiện ở việc linh vị của 2 trong 3 người được thờ tại đền Xốp Huồi là người họ Lô.

Ông Lô Ba (sinh năm 1939), cựu chiến binh chống Mỹ cho biết: Cụ thân sinh của ông là Lô Liên, trước đây từng làm trùm hội, trông coi việc hương hỏa tại đền Xốp Huồi. Từ năm 1948, ông đã theo cha phụ giúp và đỡ phải sợ hổ. Ngày ấy, quanh ngôi đền còn nhiều rừng cây rậm rạp, có hùm beo cư trú. Đến năm 1956, Nhà nước có chính sách bài trừ mê tín dị đoan, việc thờ tự bị cấm. Ngày trước, cứ vào 15 và 30 âm lịch hàng tháng, ông Ba lại cùng cha ra đền thắp nhang khấn vái. Lễ cúng đền được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán. Những đồ thờ ngày ấy, gồm cờ quạt, võng lọng, 5 bộ áo mũ. Làm lễ xong, lại được cất vào 2 chiếc hòm gìn giữ rất cẩn thận.

Theo sách Lịch sử Đảng bộ huyện Con  Cuông, tại xã Chi Khê còn có đền thờ vua Trần ở đầu bản Chai ngày nay. Các cụ cao niên cho biết, cứ vào lễ hội đền người ta tổ chức lễ rước xuôi bè theo con suối, từ ngôi đền này ra đền Xốp Huồi. Mục đích là để giải trừ xui xẻo, dịch bênh cho dân bản xưa kia. Về niên đại của đền Xốp Huồi hiện vẫn chưa được xác định. Căn cứ vào những nghiên cứu về dân tộc học thấy rằng mường Chai là địa bàn cư trú của nhóm Thái Tay Mương, là những cư dân Thái đầu tiên của khu vực Tây Nam Nghệ An, muộn nhất là vào thời nhà Trần. Có thể, những ngôi đến này cũng được xây dựng từ rất sớm theo bước chân thiên di của người Thái từ phương Bắc đi xuống.

Ông Lô Ba cho biết, đền Xốp Huồi không phải là đền bản. Ngày trước, mỗi bản đều có đền riêng, đặt trên quả đồi của bản. Khi chúng tôi tìm đến thì dấu vết để còn có thể nhận ra ngôi đền thiêng của mường Chai chỉ là 3 chiếc cọc nhang mới được những người trong dòng họ dựng lên, cách đây vài năm. Ông Vi Khâm, chủ hộ gia đình đang "ăn" phần đất liền kề ngôi đền, cho biết: Hàng tháng, cứ 15, 30 âm lịch, gia đình chúng tôi vẫn đến thắp hương. Gần đây, đã thấy người trong dòng họ Lô đi lễ đền vào Rằm tháng Bảy".

Hội đền Xốp Huồi ngày xưa, được tổ chức vào 15 tháng 6 âm lịch hàng năm. Mỗi lần có hội xã đều tổ chức tế trâu cho nhân dân cả xã đến dự. Từ các ngả bản, người đi hội cầm theo cờ quạt, khua chiêng, gióng trống, xếp hàng chỉnh tề kéo về đền. Sau lễ tế, phần hội được tổ chức ở một bãi đất rộng, có một cây sung lớn đứng chân uy nghi giữa đền Xốp Huồi và đền Nưa. Trong lễ hội, người ta không phân biệt quản mường với dân bản nữa, ai cũng được vui chơi thỏa thích, ăn uống như nhau. Đến khi tối mịt, con gà lên chuồng mới tan hội.  

Người dân bản Chai cho biết cả 2 di tích này bị phá vào cuối thập kỷ thứ 5, đầu thập kỷ thứ 6 thế kỷ XX. Nhiều đồ thờ cũng bị thiêu hủy theo. Những thành viên trong dòng họ giữ được một vài bộ quan phục từ ngày trước, cách đây 3 năm đã bị đem đốt. Lần ấy, con cháu dọn dẹp đền thờ họ tại bản Tổng Chai, thấy nhiều thứ đồ thờ như mũ áo... đã bị mối ăn thủng lỗ chỗ, đem đốt trả về cho tổ tiên. Ông Lô Ba xót xa nói: "Cái hôm họ cho đốt những đồ thờ ấy, tôi có chứng kiến tận mắt, nhưng mà không dám nhìn".  Tuy nhiên, theo ông Ba hiện tại nhà thờ họ Lô vẫn giữ được 2 chiếc ngai thờ quan Tả và phu nhân, cùng với 2 thanh kiếm...

Ngày nay, những người họ Lô vẫn tổ chức giỗ họ, thời gian tổ chức đã thay đổi. Trong xu thế hội nhập, người họ Lô đã ăn Rằm tháng Bảy như người Kinh tại nhà thờ họ. Đây là dịp con cháu quần tụ để tăng cường khối đoàn kết trong họ tộc. Tục cưới hỏi, ma chay, lễ tết của dòng họ này cũng tương tự nhóm Thái Tay Mương ở Con Cuông. Một thành viên trẻ tuổi của dòng họ cho biết: Trước đây, có nghe nói đến chyện họ Lô thờ chim "nộc tằng lo". Khi lên rừng, lỡ săn được giống chim này phải chôn cất cẩn thận....

Hữu Vi

tin mới

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương thăm cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ và hộ nghèo ở Quế Phong

(Baonghean.vn) - Chiều 30/7, trong chương trình công tác tại Nghệ An, Thượng tướng Trần Quang Phương - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội đã đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Thông Thụ, huyện Quế Phong và hộ nghèo tại xã Thông Thụ, huyện Quế Phong.

Điểm tái định cư

Người dân vùng lũ Kỳ Sơn thấp thỏm chờ tái định cư

(Baonghean.vn) - Cơn lũ quét lịch sử vào tháng 10/2022 đã khiến hàng trăm hộ dân Kỳ Sơn bị mất nhà cửa. Sau gần 1 năm chờ đợi, người dân vùng lũ vẫn chưa có nơi ở mới, nhiều hộ buộc phải dựng nhà tạm để sống trong khi mùa mưa lũ lại sắp cận kề.

Lê rừng

Xã vùng cao Kỳ Sơn vào mùa thu hoạch lê rừng

(Baonghean.vn) - Những ngày này, nhiều hộ dân ở xã Tây Sơn (huyện Kỳ Sơn) đang vào mùa thu hái mắc coọc (lê rừng). Đây là một loại cây ăn quả đặc trưng của đồng bào người Mông nên rất được người mua ưa chuộng.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An dự Lễ khánh thành cầu dân sinh ở bản biên giới

(Baonghean.vn) - Sáng 14/7, đồng chí Hoàng Nghĩa Hiếu - Phó Bí thư Tỉnh ủy tới dự Lễ khánh thành cầu dân sinh bản Phà Mựt và khởi công cầu dân sinh bản Nhôn Mai, xã Nhôn Mai, huyện Tương Dương. Đây là các công trình do lực lượng Bộ đội Biên phòng Nghệ An kêu gọi, xây dựng hỗ trợ người dân vùng biên.

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

Niềm vui của 35 hộ đồng bào Đan Lai ở Con Cuông

(Baonghean.vn) - Giữa những ngày nắng gắt, 35 hộ đồng bào Đan Lai ở bản Bá Hạ, xã Thạch Ngàn, huyện Con Cuông bất ngờ đón niềm vui khi được nhận quà tặng từ đoàn công tác chính quyền các cấp và tấm lòng hảo tâm của Nhóm thiện nguyện Niềm tin.

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

Nghề 'bế' gừng thuê ở Na Ngoi

(Baonghean.vn) - Gừng là một trong những loại cây trồng chủ lực ở Na Ngoi (Kỳ Sơn). Trong mùa thu hoạch gừng, lao động trên địa bàn chủ yếu đi làm ăn xa, nhiều hộ đồng bào Mông đã thuê người Thái, Khơ Mú ở các địa bàn lân cận để "bế" (thồ - PV) gừng từ nương rẫy, vận chuyển về bãi tập kết.

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

Hội Nguyên – điểm du lịch mới ở miền Tây Nghệ An

(Baonghean.vn) -  Được đưa vào khai thác từ năm 2022, điểm du lịch Hội Nguyên ở xã Yên Thắng, huyện Tương Dương có sức hút đối với nhiều người. Về đây, du khách được hòa mình vào sông nước, núi rừng và có được những giờ phút thư giãn, trải nghiệm thú vị.
Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

Hơ-Mông (H’mông), Mông, Mèo: Đọc, viết sao cho đúng?

(Baonghean.vn) -  Là tộc người đã định cư ở Việt Nam hơn 400 năm, với số dân gần 1,4 triệu người, đông thứ 8 trong các dân tộc ở Việt Nam, nhưng tộc danh của người Mông vẫn chưa được công chúng hiểu và đọc , viết cho đúng. Ở Việt Nam, người Mông thường được gọi là “Hơ-Mông” hoặc “Mèo” ; còn trên các văn bản viết, người ta có khi viết “H’mông”, HMông, có khi lại viết Mông, Mèo. Như vậy, đâu mới là cái tên đúng nhất về dân tộc này và vì sao lại có những cách gọi , đọc, viết khác nhau như vậy? Bài viết dưới đây của một người Mông giải thích rõ về điều này.
Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

Mùa nước đổ dưới chân Puxailaileng

(Baonghean.vn) - Thời điểm này đang vào mùa nước đổ ở Puxailaileng. Bà con bước vào vụ sản xuất mới trên những thửa ruộng bậc thang. Cuộc sống, sinh hoạt và cảnh sắc dưới “nóc nhà” miền Tây xứ Nghệ hiện lên như tranh vẽ, làm xao xuyến bất cứ ai khi ghé thăm.
ff

'Trốn nắng' ở vùng sinh thái Con Cuông

(Baonghean.vn) - Dòng sông Giăng xanh mát, thác nước Khe Kèm như mát xa vào thân người tắm ở giữa vùng rừng Con Cuông (Nghệ An) là những điểm đến lý thú để du khách "trốn nắng" hiệu quả trong mùa Hè. Đến đây du khách còn được thưởng thức nhiều món ăn đặc sắc do đồng bào chế biến và hòa mình vào tiếng khèn, khắc luống cùng điệu múa sạp sôi động.
Động lực mới phát triển miền Tây

Động lực mới phát triển miền Tây Nghệ An

(Baonghean) - Động lực mới với chính quyền và người dân nơi miền Tây Nghệ An khi Quốc hội phê duyệt Nghị quyết về “Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030” và Chính phủ cũng đã ban hành nghị quyết triển khai thực hiện.
Món rêu đá ngày Tết

Hấp dẫn, thơm ngon món mọc rêu đáy sông gói lá chuối ngày Tết

(Baonghean) - Từ nhiều đời nay, rêu đá ở dưới đáy các sông, suối trên thượng nguồn sông Lam được người dân miền núi xứ Nghệ xem như một loại thực phẩm phục vụ đời sống hằng ngày. Đặc biệt đối với đồng bào người Thái, rêu đá còn được dùng để chế biến ra nhiều món ăn truyền thống, ngon và đặc sắc trong dịp lễ, Tết.
Người có uy tín vùng đồng bào DTTS.

Tuyên dương 200 người có uy tín tiêu biểu vùng đồng bào DTTS ở Nghệ An

(Baonghean.vn) - Những người có uy tín trong đồng bào các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò tích cực, có nhiều đóng góp cho công cuộc xây dựng hệ thống chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng của tỉnh nói chung và các huyện miền núi nói riêng. Họ chính là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với đồng bào các DTTS, nhân dân vùng miền núi.
ảnh đại diện ý kiến

Những thủ lĩnh nơi bản làng miền Tây xứ Nghệ

(Baonghean.vn) - Người có uy tín vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) luôn tiên phong, đi đầu trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyên truyền, vận động đồng bào áp dụng các tiến bộ KHKT vào sản xuất, chăn nuôi; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Về dự Hội nghị tuyên dương người có uy tín tiêu biểu trong vùng đồng bào DTTS tỉnh Nghệ An lần thứ 2, năm 2019 diễn ra vào chiều 15/10, các đại biểu gửi gắm nhiều tâm nguyện từ thực tiễn.
Có không gian vừa thoáng mát, vừa yên tĩnh dường như đã tạo cảm hứng đọc sách cho các em học sinh

Dãy nhà chờ độc đáo cho giáo viên và học sinh vùng cao Nghệ An

(Baonghean.vn) - Điểm Trường Tiểu học bản Khổi, thuộc Trường Tiểu học Tam Thái (Tương Dương - Nghệ An) chỉ có 2 phòng học, không có phòng chờ cho giáo viên và phòng đọc sách cho học sinh. Phụ huynh nơi đây đã cùng nhau góp tre, nứa, lá cọ để dựng lên những nhà chờ đẹp mắt, thân thiện.
học sinh tựu trường

Những đứa trẻ người Mông ở Nghệ An rời bản, xuống núi đến trường

(Baonghean.vn) - Cuộc sống vất vả đã “cuốn” những đứa trẻ người Mông ở Tri Lễ (Quế Phong) sớm lên nương, vào rẫy... Tuy nhiên năm gần đây, nhận thức người dân được nâng lên, người Mông đã xem việc đưa trẻ xuống núi theo học là để tiếp thu kiến thức mới, góp phần nâng cao cuộc sống, xây dựng bản làng.
Trải nghiệm chợ phiên vùng cao Tương Dương với các loại rau củ độc đáo

Trải nghiệm chợ phiên vùng cao Tương Dương với các loại rau củ độc đáo

(Baonghean.vn) - Đã từ lâu người dân khắp nơi đều biết đến chợ phiên Tam Thái (Tương Dương) là phiên chợ chuyên bày bán rất nhiều loại rau, củ, quả do bà con tự trồng hoặc thu hái ở trên nương rẫy hay khe suối. Đây không chỉ là những loại nông sản "sạch" mà còn là những vị thuốc rất tốt cho sức khỏe, nên được người dân rất ưa chuộng.