Khám phá Mường Quàng: Bài cuối: Thương nhớ dấu xưa

(Baonghean) - Mường Quàng - cái tên ấy từ lâu không còn được dùng chính thức nữa. Và, có rất nhiều những lễ hội ngày nay đã vắng bóng trong đời sống tinh thần của con người nơi đây.

Ngay cả những chốn linh thiêng như một ngôi miếu, ngôi đền thờ cũng nhanh chóng biến mất một khi những nghi lễ tín ngưỡng không còn được duy trì. Đây cõ lẽ cũng là điều đáng quan tâm, khi những giá trị văn hóa tinh thần một thời đứng trước nguy cơ mai một.

“Mơ được đi hội”

Lại nói về già bản Lang Văn Ngọ ở bản Mỏng 3 xã Cắm Muộn huyện Quế Phong, người rất hiếm hoi còn hình dung được khá đầy đủ bức tranh Mường Quàng xưa. Ông kể rằng: Ngày trước ở Mường Quàng có hội “Hồ xố Phá Pủ” rất đặc sắc vì chỉ có ở mường cổ này. Cũng như những hội cúng bản, đây đơn giản chỉ là một sinh hoạt tâm linh nhưng nó gắn liền với Mo Phan, người lập nên Mường Quàng. Lễ hội này là dịp để người dân trong mường ghi nhớ công ơn của Mo Phan.

Có sự tích nửa hư nửa thực rằng khi về già, đôi tai của Mo Phan trở nên nghễnh ngãng. Dân bản mỗi khi muốn báo việc với ngài phải đến hang Mẹ Mọn và nói thật to. Người ta gọi là tiếng “hồ xố”. Đến nay chẳng mấy ai còn hiểu nghĩa của tiếng “hồ xố” là gì mà chỉ nhớ rằng hội này được tổ chức ở bản Nặm Chọc, nơi có Phá Pủ. Cũng theo truyền thuyết dân gian, Mo Phan sau khi mất được người dân trong mường chôn cất tại một trong những ngọn núi cao nhất vùng. Người ta tin rằng, từ ngọn núi này, ngài sẽ nhìn bao quát và vẫn cai quản được toàn khu vực Mường Quàng.

Hội “Hồ xố Phá Pủ” được người dân trong mường tổ chức hàng năm để tưởng nhớ Mo Phan và công lao  của ngài với bản mường. Vào ngày hội, dân bản mổ lợn cúng Mo Phan. Theo trí nhớ của ông Lang Văn Ngọ thì hội này thường được tổ chức vào tháng 7 âm lịch.  Cũng như một số lễ hội khác ở miền Tây Nghệ An, sau 3 năm làm hội nhỏ chỉ cúng lợn cả mường lại có một hội lớn cúng trâu.

Người chủ lễ trong những ngày hội của mường gọi là ông “đăm” và một người hỗ trợ cúng bái gọi là ông “chà”. Ông “chà” là người thừa lệnh thực hiện bất kỳ công việc nào mà ông “đăm” giao phó. Về căn bản, lễ hội “Hồ xô Phá Pủ” chỉ khác các lễ hội khác về mục đích và bài cúng. Trong khi cúng, ông “đăm” sẽ nói lời “hồ xố”. Có nói vậy thì Mo Phan mới nghe thấy mà về dự hội. Thế nhưng nó có ý nghĩa đặc biệt trong tâm thức người Mường Quàng, có lẽ bởi nó liên quan chặt chẽ đến người sáng lập mường là Mo Phan.

Nơi thờ nàng Nguộc, người có công truyền nghề dệt cho người dân Mường Quàng giờ đã mục nát.
Nơi thờ nàng Nguộc, người có công truyền nghề dệt cho người dân Mường Quàng giờ đã mục nát.

Cũng như nhiều lễ hội đã nhắc đến trong những bài viết trước của chuyên đề, hội “Hồ xố Phá Pủ” hiện nay không còn xuất hiện trong đời sống tinh thần của người Mường Quàng nữa vì nhiều lý do, trong đó có chính sách bài trừ mê tín dị đoan trước đây. Một lý do khác khiến những lễ hội không còn được duy trì bởi nó quá tốn kém. Có những lễ hội phải giết trâu cúng tế làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc phát triển kinh tế của cộng đồng. Và còn có một nguyên nhân khách quan nữa là xu thế mới của xã hội cũng ảnh hưởng nhiều đến các lễ hội truyền thống nói chung và ở Mường Quàng nói riêng. Ngày nay, giới trẻ đã có những cách tiếp xúc với nhau rất khác so với truyền thống. Sự phát triển của giao thông khiến không gian bản mường trở nên chật chội đối với giới trẻ. Họ đã biết đến và bị cuốn hút bởi những thú vui hện đại. Sự phát triển của công nghệ thông tin, internet khiến khoảng cách địa lý không còn là rào cản nữa. Nhiều bạn trẻ đã biết lên mạng tìm bạn đời và cũng đã có không ít các cặp đôi người dân tộc thiểu số nên duyên nhờ mạng xã hội. Có lẽ chính vì thế mà những lễ hội như “Căng Kím” (đồi sim) và hội Thằm Mẹ Mọn đã mai một từ hàng chục năm nay. Điều này để lại nỗi tiếc nuối đối với những người đã từng gắn bó với những ngày hội đậm chất lãng mạn và hoang sơ này. Ông Lô Văn Quỳ trú bản Tỉn Pu- nơi có lễ hội “Cắng Kím” tâm sự:  Ngày trước mình cứ chờ tết đến là đi hội hang Mẹ Mọn, giữa năm có hội Cắng Kím. Bây giờ hội không còn nữa, thỉnh thoảng mình vẫn mơ thấy được đi hội đấy.” 

Tiếc nhớ những lễ hộ xưa cũng là tâm lý chung của những người như ông Lang Văn Ngọ hay anh Lang Văn Tuấn, cán bộ văn hóa xã Quang Phong. Anh cho biết, từng nghĩ đến chuyện đề nghị khôi phục lại một số lễ hội nhưng điều kiện vẫn chưa cho phép.

Mờ phai dấu tích...

Không chỉ có những lễ hội mà cả các địa danh nổi tiếng vốn được coi như vùng đất thiêng liêng trong đời sống cộng đồng nay cũng mờ phai dấu vết. Trong chuyến ghé thăm bản Cắm gần đây, một già bản dẫn tôi lên Pỏm Lắc Quai và bảo rằng bây giờ chẳng còn ai nhận ra nơi được cho là ranh giới giữa trời và đất này nữa. Cái gò đất và ngôi đền năm nào giờ chỉ còn một khoảng trống và gần như không còn một chỉ dấu nào để người ta nhận ra nó. 

Trong tâm thức của người Thái ở Mường Quàng, núi Phá Pủ ở bản Nặm Chọc xã Cắm Muộn là nơi an nghỉ của người lập Mường Quàng. Ông Vi Văn Hội cho biết, trên ngọn núi có cái hang đá người xưa chọn làm nơi tống táng chủ mường Mo Phan. Ngay cửa hang có bức tượng đá chẳng biết do thiên tạo hay chính người xưa đẽo gọt nên. Người ta tin rằng bức tượng là chân dung của Mo Phan. Cũng có người tin rằng tượng đá là hóa thân của Mo Phan. Sau khi ngài mất thi hài đã hóa đá.

Trẻ em bản Cắm thêu váy.
Trẻ em bản Cắm thêu váy.

“Ngày trước nhìn lên cửa hang là thấy ngài đang nghiêng đầu ngó xuống bản. Nhưng không biết ai đã phá mất rồi. Buồn lắm.” Theo ông Hội thì khoảng chục năm về trước bức tượng đá đã biến mất khỏi cửa hang. Dân bản cho rằng một người địa phương đã phá bức tượng đem bán cho những người chơi đá cảnh ở địa phương khác. Không chỉ có ông Hội tiếc bức tượng đá, ngày trước khi biết bức tượng đá bị phá, nhiều người trong bản tỏ ra rất bất bình. Ông Lang Văn Ngọ cho biết, bản thân cảm thấy buồn vì người dân đã không bảo vệ được những thắng cảnh như hang đá trên núi Phá Pủ và kể cả Thằm Mẹ Mọn ở bản Chiếng xã Quang Phong. Nhiều nhũ đá đẹp của hang động cũng bị những người kém ý thức phá hủy.

Dẫu vậy, khi đến với Mường Quàng hiện nay người ta vẫn còn cảm nhận được khá sâu sắc những nét đặc trưng của một không gian và nếp sống cổ xưa. Theo ghi nhận của chúng tôi ở bản Cắm (xã Cắm Muộn), những em nhỏ mới lên chín, lên mười vẫn chăm chỉ thêu thùa. Ngày chúng tôi ghé thăm bản người Thái này đang giữa mùa hè, các em nhỏ tranh thủ thêu cho mình những chiếc váy truyền thống. Những sơn nữ Mường Quàng vẫn ý thức rằng mình phải chuẩn bị váy đệp để sau này lập gia đình có cái mặc về nhà chồng. Nếu chuẩn bị được chiếc váy về nhà chồng sẽ là niềm tự hào đối với những cô dâu Thái. Những nét chấm phá này cho thấy những nếp sinh hoạt xưa vẫn chưa hẳn đã mất đi ở Mường Quàng. 

Hữu Vi - Đào Thọ

Tin mới

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 2/2

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 2/2

(Baonghean.vn) - Ra mắt sách của Tổng Bí thư về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; Ban Tổ chức Tỉnh ủy trao tặng Huy hiệu Đảng cho đảng viên; Tỉnh đoàn Nghệ An thăm, tặng quà đảng viên lão thành và đảng viên trẻ xuất sắc... là những thông tin chính trong ngày 2/2.
Ban Dân tộc kiểm tra Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Ban Dân tộc kiểm tra Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số

(Baonghean.vn) - Trong 3 ngày (từ 31/1-2/2), đoàn công tác Ban Dân tộc đi kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi  và một số chính sách liên quan đến đồng bào DTTS tại các huyện miền núi Nghệ An. 
5 vùng quy hoạch mới hai bên bờ sông Vinh

5 vùng quy hoạch mới hai bên bờ sông Vinh

(Baonghean.vn) - Theo quy hoạch được UBND tỉnh phê duyệt, tổ chức không gian ven sông Vinh có nhiều điểm mới. Theo đó có 5 vùng quy hoạch thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhân dân và các nhà đầu tư.
Công ty Cổ phần xi măng Vicem Hoàng Mai thông báo về việc tuyển dụng Nhân viên Thị trường

Công ty Cổ phần xi măng Vicem Hoàng Mai thông báo về việc tuyển dụng Nhân viên Thị trường

(Baonghean.vn) - Căn cứ vào nhu cầu sử dụng lao động hiện tại và bổ sung nguồn nhân lực đáp ứng chiến lược phát triển bền vững, Công ty CP Xi măng Vicem Hoàng Mai cần tuyển dụng một số ứng viên làm công việc Nhân viên Thị trường thuộc Xí nghiệp Tiêu thụ - Công ty cổ phần Xi măng Vicem Hoàng Mai.
Khi các đội bóng ‘mạnh vì tài trợ, sợ vì... đụng hàng’

Khi các đội bóng ‘mạnh vì tài trợ, sợ vì... đụng hàng’

(Baonghean.vn) - Từ năm 2000 đến nay, bóng đá xã hội hóa là bước đi nhằm xóa bao cấp (không dùng nguồn ngân sách Nhà nước) để tiến tới chuyên nghiệp, gắn chặt nhà đầu tư, nhà tài trợ với các hoạt động bóng đá. Quá trình này diễn ra với nhiều kết cục khác nhau, đem lại nhiều bài học khác nhau.
Phân khúc xe nào dự báo sẽ hút khách nhất 2023?

Phân khúc xe nào dự báo sẽ hút khách nhất 2023?

Thị trường xe Việt bước vào năm 2023 được dự báo sẽ gặp không ít thử thách. Với thị hiếu của người Việt, những phân khúc vốn hút khách trong những năm qua như sedan hạng B, SUV đô thị và MPV 5+2... được dự báo sẽ tiếp tục phát triển trong năm 2023.
Lãnh đạo tỉnh thăm và làm việc tại Tân Kỳ

Tân Kỳ - Sức vươn mạnh mẽ trong giai đoạn mới

(Baonghean.vn) - Năm 2023, huyện Tân Kỳ sẽ kỷ niệm 60 năm ngày thành lập huyện - mốc son lớn đáng tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Tân Kỳ. Trong quá trình phấn đấu vươn lên, Tân Kỳ ngày một khẳng định vai trò, vị trí ở miền Tây Nghệ An.
Tiếng kêu bên hồ sinh thái Vinh Tân

Tiếng kêu bên hồ sinh thái Vinh Tân

(Baonghean.vn) - Cận Tết Nguyên đán Quý Mão 2023, người dân sống trong khu vực hồ sinh thái Vinh Tân đã hết sức bức xúc, có đơn “kêu cứu” vì hồ này bị ô nhiễm nặng môi trường nước.