Mộc mạc làng gốm Trù Sơn

Nghề nghèo nuôi kẻ khó

Làng Trù Sơn, còn gọi là làng Nồi, xưa thuộc Trù Ú, cách thị trấn Đô Lương 20km về phía đông nam, là một làng nghèo với nguồn thu chính từ nghề trồng lúa. Người Trù Sơn gọi nghề gốm của mình là nghề "vắt đất làm nồi", và có lẽ họ chẳng bao giờ nghĩ có ngày mình lại được ra Hà Nội để "trình diễn" cái công việc nhà nông "quê mùa" ấy trước người dân thủ đô, các cháu học sinh và cả du khách nước ngoài.

Anh Trần Doãn Hùng, Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đô Lương (Nghệ An) nói: "Họ rất vui vì đây là lần đầu tiên được ra Hà Nội, "biểu diễn" cách làm nồi cho đông đảo người dân thủ đô xem, lại còn được thăm lăng Bác, được "lên ti vi" nữa".

Có thể hình dung về niềm vui ấy khi nhìn những người nông dân nhỏ bé, đen đúa với giọng nói mang âm sắc nằng nặng nhưng khuôn mặt rạng rỡ nụ cười, tận tình hướng dẫn các thao tác làm gốm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trung tuần tháng ba vừa qua.

Những chiếc nồi gốm đủ loại to nhỏ được chị Hương, chị Liên, chị Thái -những "nghệ nhân" của làng - loang loáng bày ra trước mắt mọi người. Các thao tác tạo dáng sản phẩm gốm Trù Sơn khá đơn giản nhưng đòi hòi sự nhuần nhuyễn và khéo léo. Có lẽ vì vậy, ở Trù Sơn chỉ có phụ nữ đảm đương công việc này. Chị Thái cho biết, con gái lên mười ở làng đã bắt đầu học làm nghề gốm, khoảng 13, 14 tuổi đã là một người thợ thành thạo.

Khác với Phù Lãng hay Bát Tràng, người thợ gốm Trù Sơn không để cả khối đất lên bàn xoay, mà dùng đất đã nhào nhuyễn vắt theo hình con chạch mà họ gọi là rói để ghép nối từng phần.

Tất cả các công cụ làm gốm cũng chỉ gồm một cái bàn xoay, vài miếng giẻ nhỏ và những khoanh nứa mỏng (gọi là khót) để tạo dáng và làm nhẵn. Vật liệu dùng để nung gốm chỉ là lá cây, có khi là rơm rạ.

Vất vả nhất là khâu lấy đất và làm nhuyễn đất, thường do đàn ông đảm nhiệm, bởi họ phải đến tận làng Hội Yên (Nghi Văn, Nghi Lộc) cách Trù Sơn 10km mới có loại đất sét để làm gốm.

Cũng theo một câu chuyện mà người già ở làng thường kể thì nghề làm nồi có nguồn gốc từ Nghi Lộc (có lẽ là nơi người Trù Sơn thường sang lấy đất). Rằng, ngày xưa, có người con gái ở nơi ấy về Trù Sơn làm dâu. Theo luật, nghề chỉ truyền cho con dâu chứ không truyền cho con gái. Nhưng bà mẹ của cô gái khi đến Trù Sơn thăm con, thấy cuộc sống vất vả khó nhọc quá, đành bí mật truyền lại cái nghề này. Nhưng giờ đây ở Nghi Lộc, nghề làm gốm đã bị mai một. Theo khảo sát của các cán bộ Bảo tàng Dân tộc học, hiện nay ở miền Trung chỉ còn Trù Sơn là giữ được nghề làm nồi truyền thống này.

Anh Đoàn Văn Nam, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nghệ An cho biết, theo những tài liệu mà anh có được, thì nghề làm gốm có ở Trù Sơn từ đời Trần, khoảng thế kỷ 13. Còn anh Nguyễn Văn Hứa (55 tuổi, xóm 10, Trù Sơn - một trong những gia đình lâu năm làm gốm, vợ anh là Phạm Thị Liên cũng ra Hà Nội trình diễn kỹ thuật làm gốm lần này) thì nói: khi anh lớn lên, ông nội anh đã nói nghề gốm có từ lâu đời rồi.

Thực ra, không ai biết chính xác cái nghề "vắt đất làm nồi" có ở Trù Sơn từ thời nào, nhưng mọi người đều chắc chắn một điều rằng vì nghèo khó, vất vả mà có nó. Ở một nơi khí hậu khắc nghiệt, bốn bề chỉ có đất, người nông dân đã biết tìm cách tạo ra từ hòn đất những sản phẩm phục vụ cho đời sống sinh hoạt của mình, sau đó mới nghĩ đến chuyện mang đi bán. Mỗi sản phẩm làm ra cũng chỉ bán với giá từ 1 đến 5 nghìn đồng, nhưng từ bao đời nay, họ vẫn sống dựa vào nghề. Bà Lê Thị Thuỷ (Thượng Giáp, Trù Sơn) nói: "Quê tui không có nghề ni thì chết đói".

Đến nay, cuộc sống của dân nơi đây vẫn còn nhiều khó khăn vất vả. Và cái nghề của tổ tiên để lại cứ thế mà tồn tại từ đời này qua đời khác, không cần một bí quyết gì thật đặc biệt, cũng chẳng cần vốn liếng gì to tát. Tuy vậy, đó lại là một sản phẩm hết sức đặc trưng của văn hóa nơi đây, của những con người xứ Nghệ nổi tiếng vì khắc khổ và hồn nhiên chất phác.

Vươn tới một "đẳng cấp" cao hơn?

Sản phẩm gốm Trù Sơn chủ yếu là nồi nhưng khá đa dạng. Có khoảng 30 loại nồi, từ nồi to nấu nước, nồi thường nấu cơm, nồi nhỏ kho thịt cá, đến nồi đình gánh nước, ủ giá đỗ, hông xôi, nấu rượu, rồi các loại chảo rang, siêu sắc thuốc… Xưa kia còn có cả nồi to đựng hài cốt lúc cải táng, các loại ống nhổ, áo chai để cất rượu vang, bù đựng nước mát. Ngày nay, các nghệ nhân cũng đã mày mò tạo ra một vài loại sản phẩm mới như giỏ treo phong lan, ống đựng tiền tiết kiệm khá độc đáo...

Gốm Trù Sơn như một cô gái quê chưa hề được trang điểm, không biết làm dáng nhưng lại có những nét duyên ngầm. Đặc điểm khá riêng biệt của dòng gốm này là đơn giản, thô mộc, không men tráng và hoàn toàn không có dấu hiệu của nghệ thuật trang trí. Tuy nhiên, gốm Trù Sơn có những ưu điểm rõ rệt về độ mỏng và nhẹ. Ông Lê Ngọc Hân (Hội Mỹ thuật Việt Nam) cho rằng, với độ mỏng lý tưởng đó cùng độ thấm nước gần như không có và thành phần xương đất tốt, gốm Trù Sơn có đầy đủ tố chất để vươn lên một đẳng cấp cao hơn, tạo nên những sản phẩm gốm nghệ thuật.

Tìm cho gốm Trù Sơn một hướng đi để phát triển đến một đẳng cấp cao hơn chỉ mới là ý tưởng của những nhà chuyên môn. Còn đối với các cán bộ văn hóa- thông tin huyện Đô Lương cũng như tỉnh Nghệ An thì chỉ mong sao gìn giữ được những nét duyên mộc mạc nguyên sơ của nó, mà sản phẩm vẫn bán được đều đều, để người dân yên tâm mà không bỏ nghề.

Anh Hứa cũng cho biết, thời gian gần đây, "thị trường" của gốm Trù Sơn không chỉ từ Thanh Hóa đến Quảng Bình, mà còn đến tận Hải Phòng, Nha Trang, Bình Định. Và năm 1996, đã có một chuyến hàng xuất sang Đan Mạch.

Tuy nhiên, do sự phát triển ồ ạt của đồ nhôm, đồ nhựa, số lượng sản phẩm của Trù Sơn cũng ngày càng hạn chế. Trước đây có khoảng từ 80-90% người theo làm nghề gốm, thì hiện nay chỉ còn khoảng 20-30%. "Bọn trẻ lớn lên chỉ lo đi khỏi làng để làm ăn thôi, giờ chỉ còn người già chẳng biết làm gì nữa thì làm nồi vậy, trước là để kiếm thêm đôi đồng, sau để giữ cái nghề tổ tiên để lại". Thế nhưng anh Hứa cũng như chị Liên, chị Thái, chị Hương - những người thợ gốm lâu năm ở Trù Sơn, đều tin tưởng rằng, nghề gốm nơi đây sẽ được giữ gìn mãi mãi.

Báo Nhân dân

Tin mới

Cam

Nghệ An: Nhiều vườn cam 'tiến vua' lo mất Tết

(Baonghean.vn) - Sau những đợt mưa lũ vừa qua, các vườn cam Xã Đoài lòng vàng trên địa bàn xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc bị rụng quả hàng loạt. Nhiều vườn cam không đủ cung ứng cho thị trường trong dịp Tết sắp tới.
Ý tưởng xây dựng gia trại vệ tinh của ông chủ vùng biên

Ý tưởng xây dựng gia trại vệ tinh của ông chủ vùng biên

(Baonghean.vn) - Phá sản và lâm vào nợ nần khi khởi nghiệp thất bại với mô hình trang trại lợn siêu nạc, anh Trần Đình Ngọc (làng Xiềng, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông) vẫn không nản chí. Sau 3 năm xoay xở, có chút vốn liếng, người đàn ông này quay lại đầu tư nuôi lợn và “thắng lớn”.
“Biên độ Tết”

“Biên độ Tết”

(Baonghean.vn) - Đó là cách nói của nhiều người khi đón nhận thông tin giá cả các mặt hàng tăng giá trong dịp trước Tết Nguyên đán.
Nga khẳng định lại mục tiêu chiến dịch quân sự ở Ukraine

Nga khẳng định lại mục tiêu chiến dịch quân sự ở Ukraine

(Baonghean.vn) - Khi được hỏi mục tiêu của chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov tuyên bố mục tiêu vẫn như cũ, đó là Moskva cần phải tiếp tục "giải phóng" nhiều khu vực thuộc vùng Donetsk, Luhansk, Kherson và Zaporizhzhia do Kiev chiếm đóng.
[Infographics] Nghệ An: Một số chỉ tiêu chủ yếu phát triển kinh tế - xã hội năm 2023

[Infographics] Nghệ An: Một số chỉ tiêu chủ yếu phát triển kinh tế - xã hội năm 2023

(Baonghean.vn) - Năm 2023 là năm giữa nhiệm kỳ, có ý nghĩa quan trọng trong việc đẩy mạnh thực hiện và phấn đấu hoàn thành các mục tiêu của kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025 và Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp, với những thuận lợi, cơ hội và khó khăn, thách thức đan xen.
Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 8/12

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 8/12

(Baonghean.vn) - Hôm nay Kỳ họp thứ 11, HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII bước vào ngày làm việc thứ hai. Thu hút sự quan tâm của dư luận là hai nhóm nội dung chất vấn và trả lời chất vấn về phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai và chính sách đầu tư vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Giám đốc Sở Tài chính Nghệ An trả lời chất vấn về bố trí vốn đối ứng cho các Chương trình mục tiêu quốc gia vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi

Giám đốc Sở Tài chính Nghệ An trả lời chất vấn về bố trí vốn đối ứng cho các Chương trình mục tiêu quốc gia vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi

(Baonghean.vn) - Trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 11, HĐND tỉnh, khóa XVIII, nhiệm kỳ 2021-2026, Giám đốc Sở Tài chính Nghệ An Trịnh Thanh Hải khẳng định: Việc bố trí vốn đối ứng của Nghệ An cho các chương trình mục tiêu quốc gia hoàn toàn đảm bảo. 
Một số vấn đề cần tập trung nguồn vốn để thực hiện tốt trong thời gian tới

Cần tuân thủ các quy định của luật khi thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc và miền núi

(Baonghean.vn) - Kết luận phiên chất vấn, trả lời chất vấn nhóm vấn đề về nguồn vốn đối ứng thực hiện các chương trình, dự án, chính sách đầu tư vùng đồng bào dân tộc thiểu số, Bí thư Tỉnh uỷ Thái Thanh Quý yêu cầu UBND tỉnh và các sở, ngành, địa phương tập trung các giải pháp thực hiện 
SLNA gặp Hà Nội FC trên sân Vinh. Ảnh tư liệu: Hải Hoàng

V. League và cuộc đua quyết liệt ngoài sân cỏ

(Baonghean.vn) - V.League những mùa gần đây đang có sự chuyển động đáng chú ý với sự xuất hiện của những “đại gia bóng đá mới” như Hải Phòng, Bình Định và mới nhất là Nam Định, cùng với sự giải thể cũng rất đáng quan tâm của Quảng Ninh, có thể cả Sài Gòn FC hoặc Cần Thơ ở giải hạng Nhất
Cử tri sẽ theo dõi, trông chờ kết quả thực hiện những nội dung mà đại biểu nêu tại kỳ họp

Cử tri sẽ theo dõi, trông chờ kết quả thực hiện những nội dung mà đại biểu nêu tại kỳ họp

(Baonghean.vn) - Nhiều cử tri cho rằng, phiên chất vấn, trả lời chất vấn đã giúp người dân hiểu rõ hơn về tình hình thực hiện 3 Chương trình mục tiêu quốc gia. Cử tri sẽ theo dõi, trông chờ kết quả thực tế, đề nghị các cấp ngành thực hiện sớm nhất các giải pháp đã nêu tại kỳ họp.
Gần 77.000 xe Kia Sportage 2023 bị triệu hồi do lỗi túi khí

Gần 77.000 xe Kia Sportage 2023 bị triệu hồi do lỗi túi khí

Đây không phải lần đầu tiên chủ sở hữu Kia Sportage 2023 tại Mỹ nhận được thông báo triệu hồi xe từ nhà sản xuất và nguyên nhân của đợt triệu hồi này được cho là bởi túi khí rèm bên có thể đã không được lắp ráp đúng cách.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh giải trình vấn đề phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai và vận hành hồ, đập trong mùa mưa lũ

Phó Chủ tịch UBND tỉnh giải trình vấn đề phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai và vận hành hồ, đập trong mùa mưa lũ

(Baonghean.vn) - Trong phiên trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 11 - HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII về công tác phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, lũ lụt và quản lý, vận hành các hồ, đập thuỷ lợi, thủy điện trong mùa mưa lũ, ông Nguyễn Văn Đệ - Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã tham gia giải trình.