Những chiếc bánh lá gai

(Baonghean) - Ngày tôi còn nhỏ dại, mẹ tôi thường chỉ vào khóm gai mọc sau hồi, rồi bảo: "Khóm gai ấy bằng tuổi mụ của con đấy". 

Mẹ kể, ngày xưa mẹ có mang tôi khó ở, cha tôi đã đi khắp nơi tìm mớ củ gai, đem về cắt lát mỏng phơi khô, rang vàng hạ thổ sắc cho uống. Thế mà khỏi. Thấy bài thuốc hay, mẹ giữ lại mấy củ còn chồi dâm xuống đất vườn. Năm ấy lũ về, nước ngập trắng làng, cây gai không thể sống được. Tiếc công, mẹ đi tìm mãi mới bắt gặp được một bụi gai mọc bên đường ra bến đò quê. Mẹ mừng lắm, liền nhổ mấy khóm liền. Khoảng đất sau nhà mẹ chỉ dành riêng để trồng gai, sau này, thấy tác dụng, nhiều người quê tôi đến xin cây lá gai trong vườn mẹ đem về trồng. Vì thế, ở quê tôi, khi cần đến cây lá gai, không còn khó tìm như xưa nữa.

Đó là một loài cây nhỏ sống lâu năm, cao từ một đến hai mét. Gốc hoá gỗ, cành non màu đỏ nhạt, phủ nhiều lông. Lá hình trái xoan, răng cưa đều ở mép, đầu thuôn nhọn, đáy tròn, mọc so le. Lá gai non, có lông mềm phủ dầy hai mặt. Lá gai già mặt trên nhẵn màu lục sẫm, mặt dưới lông trở màu trắng bạc. Cụm hoa mọc thành túm dày đặc ở kẽ lá. Khóm gai ấy cứ sang đông thì lụi tàn, mùa mưa đến lại tươi tốt.

Bà Lê Thị Xuân ở xóm 3, xã Sơn Hải, Quỳnh Lưu làm bánh gai.
Bà Lê Thị Xuân ở xóm 3, xã Sơn Hải, Quỳnh Lưu làm bánh gai.

Lá gai không chỉ là bài thuốc hay, mà còn dùng để làm bánh. Tôi được nghe mẹ kể lại, mỗi lần bố từ đơn vị về, qua đất Anh Sơn mua mấy cặp bánh gai, ai cũng tấm tắc khen ngon. Bánh có màu đen, nhân đậu dừa, rất dẻo, thơm. Ăn bánh, khi cười, răng ai cũng đen nhẻm. Một lần ăn bánh gai xứ Dừa như thế, mẹ giật mình: "Có phải bánh gai được làm từ lá gai không? Lá gai sau hồi nhà. Đúng rồi, thử làm bánh xem sao". Mẹ đi hỏi thêm những người biết rõ về thứ bánh quê ấy, rồi khấp khởi dự định… Mặc dầu tối đó mưa, gió đầu đông lành lạnh tràn về mẹ, vẫn mang tơi đội nón ra sau hồi nhà hái lá gai đang dần lụi.

Nội tôi thấy, mẹ đi hái lá gai cả đêm hôm như vậy, liền hỏi: "Có ai mang thai khó ở phải không con?". Mẹ tôi cười, lòng chộn rộn: "Không phải mẹ ạ, con hái lá gai để thử làm bánh lá gai". Thế là bà nội cũng xắn tay lúi húi hái cùng mẹ. Bên bếp lửa bập bùng, mẹ và nội ngồi giã lá gai đến nhừ cả đôi tay. Nhà không có bột nếp, mẹ lấy bột mì nhồi với nước lá gai. Thấy cái màu xanh đen sánh lên, mẹ khoe với nội: “Đúng là màu của bánh gai ta ăn khi chiều rồi, mẹ ạ!”. Nội tôi mắt không còn tỏ, vặn to ngọn đèn dầu, soi vào cái nồi nhôm đang ngào bánh. Những chiếc bánh gai được nắn hình quả trứng gà, mẹ hái mấy tấm lá chuối xanh bên bờ ao đem vào rửa sạch, trải lá chuối lên cái vỉ nhôm đặt trên một chiếc nồi. Dưới nồi, mẹ cho một tô nước lã. Đun trên bếp củi, chốc chốc mẹ lại mở nắp vung xiên đũa vào chiếc bánh xem đã chín hay chưa. Hơi bánh gai toả ra thơm phức. Mấy bà cháu, mẹ con tôi mỗi người dùng một chiếc đũa tre xiên bánh ngồi ăn. Cái vị ngọt của đường, bùi của đậu, thơm của bột, của lá gai vẫn đầy lạ lẫm, hấp dẫn. 

Sau mẻ bánh lá gai lần đó, thím tôi, o tôi và rất nhiều người dân làng Cải Thơi quê tôi biết đến món bánh lá gai. Có bữa, chị em tôi ăn bánh lá gai đến no cả bụng. Những ngày ấu thơ ấy, nhiều khi đi học về, đến ngõ ngửi thấy mùi bánh lá gai, không ai bảo ai ùa chạy vào nhà: “Bánh gai, mẹ làm bánh lá gai phải không mẹ?”. Nội tôi, rồi mẹ tôi phát vào mông mấy đứa một cách đầy âu yếm: “Cứ làm như chết đói đến nơi! Bánh gai chớ có phải sơn hào hải vị mô mà ham rứa?”.

Cuộc sống quê tôi ngày mỗi khấm khá, người dân quê tôi làm bánh lá gai đầy đủ nguyên liệu hơn. Sau này, mẹ tôi chỉ làm món bánh gai khi nào thật rảnh rỗi. Nguyên liệu phong phú, cầu kỳ hơn xưa, gồm lá chuối khô, bột gạo nếp, lá gai khô, mật mía, đỗ xanh, đường, dầu chuối, vừng và dừa. So với làm bánh chưng hay bánh giầy, bánh lá, thì làm bánh gai to công hơn nhiều. Lá gai mẹ tôi hái vào, đem rửa sạch rồi tỉ mẩn ngồi bỏ cùi, tước gân từng chiếc lá, đem hong dưới nắng vàng cho kho giòn. Khi phía trên phiến lá ngả màu đen, dưới ngả màu trắng xám, mẹ gói cẩn thận mớ lá trong mấy bọc giấy. 

Những lá chuối tiêu ngả vàng tươi sang sẫm rồi héo khô, buông thõng đầy quanh gốc, mẹ tôi cắt vào nắm lấy từng vạt lá tước ngược về phía ngọn, vuốt cho phẳng phiu vuông vắn. Mẹ bảo, chỉ có loại lá ấy mới có được mùi thơm mát tự nhiên.

Đỗ xanh đã xát vỡ, mẹ tôi ngâm qua đêm để lớp vỏ ngoài bong tróc. Sáng ra, chỉ cần đãi nhẹ trong nước, vỏ và hạt đã rành rẽ đôi nơi. Đỗ xanh đã ráo, mẹ đem đồ chín, trộn với đường đỏ miết mịn, quết sợi dừa, thêm chút dầu chuối để nhân bánh gai bùi thơm.

Lá gai luộc suốt qua đêm, mẹ dỡ ra để ráo vắt kiệt nước, rồi cho vào cối giã. Đây là công đoạn vất vả nhất của việc làm bánh. Lá gai giã càng lâu, càng mịn, càng dẻo, bánh sẽ càng ngon. Từng nhát chày nện phải thật mạnh, thật đều và bền bỉ. Lá gai dẫu đã vắt kiệt nước rồi mới đem giã, vậy mà thi thoảng mặt tôi vẫn lấm lem bởi nước gai té lên theo nhịp chày. Lòng bàn tàn tay mẹ bắt đầu ửng đỏ. Bố và chị em tôi thường thay nhau giúp mẹ giã bột. Mỗi lần làm bánh gai, chái bếp sau hồi lại rộn ràng...

Bánh gai là sự hoà trộn tinh vi của nhiều thứ nguyên liệu. Bột nếp mẹ tôi trộn vào chút bột gạo để bột bánh không quá dẻo quẹo làm dính chày khi giã, và không bị ngái khi ăn. Mật mía quá ít sẽ làm bánh không có được màu đen nâu và vị ngọt đặc trưng. Nhưng lượng mật nhiều lại làm cho bột bánh loãng. Vì vậy, mỗi lần làm bánh gai mẹ chăm chút từng thứ một, từ lựa chọn mật, đường, đậu, lá chuối, bột... Dưới bàn tay của mẹ, chẳng mấy chốc bột nếp, bột lá gai và mật mía đã hoà quyện với nhau thành một khối xanh đen, đặc sệt. Việc lèn bánh trong cối đại lại phải có sức trai mới làm nên nổi. 

Thi thoảng, mẹ tôi lại nhón chút bột bánh mân mê và cảm nhận. Bột mịn đều, đen bóng mẹ trải lòng bàn tay cấy chút nhân, khéo léo đặt vào chính giữa miếng mỡ luộc tẩm đường trong veo rồi vê tròn hết thảy, rồi lăn qua vạt vừng trắng rang thơm. Tiếp đến, mẹ sắp lá trải chồng trên cái mâm nhôm, xoa xoa chút dầu ăn, xoa bột đều thành khối hình vuông vức. Bánh gói xong cái nào mẹ tôi lấy dây lạt cột lại để những lớp lá khô vào nếp và cố định lòng bánh. Sau cùng, bánh được xếp lên đứng thành chồng trong nồi hông. Mẹ tôi bắt đầu nổi lửa. 

Con gái giúp mẹ canh bánh. Hấp bánh gai không lâu như luộc bánh chưng. Khoảng chừng một giờ đồng hồ dưới ngọn lửa đều vừa phải, nồi hấp hun khói trắng. Mẹ còn rất cẩn thận chọn củi nấu bánh, phải loại củi cháy đượm, củi có cháy đượm thì mới đều ngọn lửa, bánh mới chín đều. Mẹ tôi chỉ ngửi mùi hương lẩn quất trong ấy đã biết được bánh vừa chín tới. Mỗi lần nấu bánh gai, mẹ thường gọi chị em tôi đến gần, mẹ bảo, bánh lá gai phải luộc đến độ chín, mới dẻo, mới ngon, nếu bánh bị sống sượng, đem hấp lại sẽ bấy nhừ, nhão nhoẹt là bánh vô duyên. Công đoạn làm bánh đã khó, hông hồi bánh để hoàn chỉnh càng khó hơn. Với bánh đã luộc chín ngay từ ban đầu, để qua một đêm, đem hấp lại bánh lại ngon như thường, không nhão, vẫn giữ hương vị thơm, dẻo.

Thưởng thức bánh gai đúng điệu phải là chiếc bánh thật nguội, bánh nguội vừa dẻo, vừa dai. Tôi cầm chiếc bánh mẹ cho áp chặt vào lòng bàn tay, đưa lên mũi hít hà để cảm nhận cái mềm mại, man mát của lá chuối khô, rồi dở dần từng lớp lá. Những mảng thịt bánh đen tuyền đã dần hé lộ. Cắn miếng bánh dẻo mịn ngập tận chân răng, thấm thía mùi dịu mát của lá gai, gạo nếp, mùi thơm thoảng của dầu chuối, vị ngọt của mật mía; ngọt thanh thanh của nhân đậu; vị béo ngậy của thịt; bùi bùi của dừa khô… Cái bánh nhỏ xinh mà chất chứa nhiều dư vị quá!

Mỗi lần làm bánh, bao giờ mẹ cũng làm thêm để biếu nhà bác Cải hàng xóm. Mẹ cẩn thận đặt mấy cặp bánh gai trên tàu lá chuối tươi, cho vào rá và dặn tôi: “Con nhớ đưa biếu bác thật lễ phép nhé! Ăn một miếng ngon phải biết nhớ tới người khác nữa, con ạ!”.

Đã đi khỏi cái làng quê bé nhỏ, mỗi dịp trở về, là thèm món bánh lá gai. Mặc cho những cơn gió heo may cuối Thu bắt đầu trở nên hiu hắt, trời đêm bắt đầu thấm lạnh, mẹ vẫn ra sau hồi hái lá gai đem vào làm bánh. Mẻ bánh mẹ làm vẫn đậm đà, hương vị thơm ngon như xưa, chỉ có đôi tay nhăn nheo của mẹ đã khác trước…

Bài, ảnh: Thu Hương - Nguyễn Hoè

Tin mới

GS Đặng Hùng Võ: Trí thức thì nhiều mà bằng phát minh hữu dụng không được bao nhiêu

GS Đặng Hùng Võ: Trí thức thì nhiều mà bằng phát minh hữu dụng không được bao nhiêu

(Baonghean.vn) - Lẽ sống xã hội hiện nay là nâng cao giá trị tri thức nhưng mắc phải nhược điểm rất lớn là tri thức chỉ như một cuộc chơi về độ thông minh sách vở, không góp gì đáng kể cho phát triển kinh tế. Đến nay, tư duy dạy và học đã thay đổi nhiều ở các nước công nghiệp mới, nhưng nếp cũ vẫn chi phối sự phát triển rất nhiều. Đỗ đạt rồi mà vẫn chỉ loanh quanh chữ nghĩa suông.
ĐT Việt Nam đã tăng 1 bậc, từ hạng 97 lên hạng 96 thế giới.

HAGL và Thanh Hóa được cấp phép dự V.League 2023 nhưng bị phạt; BXH FIFA tháng 10/2022: Việt Nam tăng 1 bậc, bỏ xa Thái Lan

(Baonghean.vn) - CLB là HAGL và Thanh Hóa được cấp phép dự V.League 2023 kèm biện pháp phạt; Trong Bảng xếp hạng FIFA được công bố mới nhất trong tháng 10, ĐT Việt Nam tăng 1 bậc lên vị trí 96 thế giới, tiếp tục bỏ xa Thái Lan. Đó là những thông tin thể thao nổi bật trong 24h qua.
Đội trẻ Sông Lam Nghệ An sẵn sàng cho Giải Bóng đá hạng 3 Quốc gia 2022

Đội trẻ Sông Lam Nghệ An sẵn sàng cho Giải Bóng đá hạng 3 Quốc gia 2022

(Baonghean.vn) -Đây là năm đầu tiên Câu lạc bộ Sông Lam Nghệ An thành lập thêm đội trẻ để tham gia vào Giải bóng đá Hạng ba Quốc gia 2022, dự kiến ngày 11/10 tới đây đội sẽ có trận đấu mở màn ở bảng A khu vực phía Bắc. Đến thời điểm hiện tại mọi công tác chuẩn bị đã hoàn tất, tập thể đội bóng quyết tâm sẽ mang đến một mùa giải thành công, tạo tiền đề để bóng đá xứ Nghệ phát triển bền vững hơn trong tương lai.
Lũ Kỳ Sơn: Sạt lở nghiêm trọng, giao thông ở xã Tây Sơn vẫn bị chia cắt

Lũ Kỳ Sơn: Sạt lở nghiêm trọng, giao thông ở xã Tây Sơn vẫn bị chia cắt

(Baonghean.vn) -  Trong đợt lũ quét vừa qua, tuyến đường Tây Sơn - Mường Xén bị sạt lở nghiêm trọng, đặc biệt đoạn qua bản Sơn Hà. Dòng nước lũ từ khe Mú Loong đổ xuống bản đã cắt ngang mặt đường, tạo thành khe rộng, sâu cả chục mét. Các phương tiện giao thông không thể lưu thông. Mưa lũ còn khiến hàng nghìn mét khối đất đổ xuống mặt đường, cô lập xã Tây Sơn nhiều ngày nay.
Tản văn hay: Bão trong từng vụn ký ức

Tản văn hay: Bão trong từng vụn ký ức

(Baonghean.vn) - Ký ức miên man của Nguyễn Thu Hà đã mô tả những cơn bão nhưng không trực tiếp nhắc đến gió mưa gào rú. Ngược lại, biết “bão luôn là những mất mát, đau thương” đấy, nhưng tác giả dành chỗ trong trái tim mình để nhớ về những kỉ niệm ấm áp lưu luyến, khi nghe tiếng loa xóm báo bão, khi ăn món ăn dân dã mà “xa xỉ” trong đêm mất điện, khi quấn trong chăn nghe kể chuyện, khi chui nấp dưới gầm giường ướt như chuột lột, khi dọn dẹp sau bão… 
Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 6/10

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 6/10

(Baonghean.vn) - Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Quảng Ngãi hỗ trợ giúp nhân dân Nghệ An khắc phục hậu quả thiên tai; UBND tỉnh họp giao ban với Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh và các hội doanh nghiệp; Phó Bí thư Tỉnh ủy trao Huy hiệu Đảng tại xã Quỳnh Giang; Khởi tố, bắt khẩn cấp chủ tịch xã lập khống hồ sơ xây dựng nhà văn hóa xóm... là những nội dung chính trong ngày 6/10.
Chủ tịch UBND tỉnh: Thấy khó khăn của doanh nghiệp để giải quyết chứ không phải để giải trình

Chủ tịch UBND tỉnh: Thấy khó khăn của doanh nghiệp để giải quyết chứ không phải để giải trình

(Baonghean.vn) - Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Trung yêu cầu, các sở, ngành, địa phương phải luôn xác định tinh thần, trách nhiệm sẵn sàng hỗ trợ, chia sẻ với các doanh nghiệp; bởi doanh nghiệp phát triển là tỉnh phát triển, thành công của doanh nghiệp chính là thành công của tỉnh.
Từ trái qua phải các bị can Nguyễn Duy Hùng, Cao Đăng Chương và Trần Khắc Tú. Ảnh: Hồng Ngọc

Khởi tố thêm 03 bị can liên quan tới sai phạm xảy ra tại Xí nghiệp Thủy lợi Đô Lương

(Baonghean.vn) - Quá trình mở rộng điều tra liên quan đến vụ án "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" xảy ra tại Xí nghiệp Thủy lợi Đô Lương thuộc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Thuỷ lợi Bắc Nghệ An, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Nghệ An tiếp tục khởi tố thêm 3 bị can.
Chuyện V-League và các đội trẻ

Chuyện V-League và các đội trẻ

(Baonghean.vn) - Nhiều đội bóng chỉ đủ “nuôi” đội 1, còn các tuyến trẻ thì đến đâu hay đó mà vẫn cứ tồn tại dai dẳng ở V-League nhờ vô vàn những cách thức co kéo.