Final article: Shamans then and now

(Baonghean) - Có người nói: Bao giờ dân trí được nâng cao, đến mức tự xoá bỏ được niềm tin vào trời cao, thần linh, số mệnh và định mệnh, thì tín ngưỡng cũng hết, các ông mo, bà mo cũng sẽ không còn lý do để tồn tại nữa. Điều này thật có lý, không ai cãi được! Nhưng cái “bao giờ” ấy sẽ là lúc nào và lại là “bao giờ”? Tín ngưỡng là niềm tin đã trở nên truyền thống, trở nên như là máu thịt trong ý thức của con người trước các lực lượng, các hiện tượng tự nhiên huyền bí, từ xưa cho đến nay mà con người không sao giải thích được.

Chúng tôi không thể thống kê hết được số lượng các ông mo, bà mo đang hành nghề ở khắp các bản mường của người Thái trên mảnh đất miền Tây Nghệ An rộng lớn này. Chỉ tính riêng ở huyện Quỳ Hợp, tổng số mo của 12/21 xã, thị trấn, có đa số (hoặc toàn bộ) người Thái và người Thổ sinh sống, đã lên tới gần 60 ông, bà hành nghề mo, nghĩa là trung bình mỗi xã có đến 5 ông, bà mo (số liệu năm 2006), và cũng có tương đương ngần ấy người hành nghề mo không chính thức, đó là chưa kể gần đây còn phát sinh thêm một số người hành nghề mang tính chất mê tín, dị đoan, không sao kiểm soát nổi!

Có những ông mo được mời đi cúng hầu như 25/30 ngày trong tháng, liên tục làm việc theo yêu cầu của khách, thôi thì đủ các kiểu cúng, không thể kể hết được. Thậm chí, có những ông mo, một ngày cúng đến hai đám chính thức và một đám “hằng vắn” không chính thức ban đêm nữa. Tuy vậy, thu nhập của các ông mo, bà mo chẳng được bao nhiêu, mỗi cuộc cúng, tuỳ theo tính chất và mức độ, mà người nhà bỏ tiền ra trong mâm cúng, gọi là “tiền páng”, tiền này mang ý nghĩa là để cho mo hành lễ suôn sẻ và đi lên trời, xuống đến nhà cho thật bình an... thực chất là tiền công cho mo trong một cuộc cúng. Số tiền này trung bình thường từ 50 đến 100 ngàn đồng một cuộc, nhà nào giàu có thì có thể bỏ ra nhiều hơn, cũng không ai bỏ đến 300.000 đồng/cuộc.

Chuyện trả công cho mo, từ xưa đến nay đã có tục lệ, có giới hạn, không phải là cứ giàu có rồi muốn cho bao nhiêu cũng được; ngược lại, các ông, bà mo cũng chỉ dám đòi hỏi đến thế là hết, đòi hỏi quá sẽ mang tội với trời, với con người đang phải chịu lễ cúng. Cúng bái suốt ngày, nhiều ông mo, bà mo đã kiệt sức, thậm chí phải đi viện hoặc nhờ y tế đến khám và chuyền thuốc tại nhà. Một người thành nghề mo tâm sự với chúng tôi rằng, một khi đã mang lấy nghiệp mo rồi, người ta đến mời gọi, không đi cúng cũng không thể được, chỉ trừ khi mình đã có hẹn trước với ai đó rồi, hoặc bị ốm nặng mà thôi. Không đi cúng cũng có nghĩa là thôi hành nghề, trời sẽ không tha thứ cho mình đâu... Nghề mo là như thế đấy. Có cuộc cúng xong rồi, xin người nhà pha cho một bát mì tôm mới nuốt trôi được, rượu thịt đầy mâm cơm ra đấy, nhưng mệt bã người, có mo nào ăn được… Mà sao càng khấm khá, giàu có lên, người ta càng gọi mo và cần đến mo nhiều thế?

Thầy mo làm lễ đón dâu về thăm nhà ở bản Mon - Thạch Giám - Tương Dương. Ảnh: Hữu Vi

Gần như tất tần tật mọi thứ liên quan đến tâm linh, đều có cuộc cúng, mà đã cúng thì phải nhờ đến các ông, bà mo. Dân thường đã thế, cán bộ, công chức nhà nước, có học hành hẳn hoi cũng tìm đến các ông, bà mo liên tục để mà cúng giải xui, giải hạn trong thời gian đương chức, đương quyền của mình?!

So, shamans will likely continue to exist for a long time. That being said, we are not encouraging or paving the way for the shamanic profession to flourish. In the not-so-distant past, the shamanic profession has been repeatedly considered bad, harmful, and in need of elimination. In reality, many shamans have exploited the people's beliefs and faith to practice their profession unscrupulously, going against the original ideology, ethics, and traditions of the shamanic profession. As a result, many shamans have been condemned, despised by Thai society, and never invited to perform rituals for the rest of their lives.

There was a time when we cracked down hard on the shamanic profession. Frontline officials at all levels confiscated numerous parasols, paper fans, and chopsticks used by shaman Mot, and dozens of swords and other tools used by shaman Mon. All activities related to spirituality were abolished, disbanded, and all other materials used for rituals were confiscated on the spot and taken to the public treasury. The families were fined, and the shamans were summoned to the commune for re-education and to sign pledges not to practice shamanism again. The shamanic profession of the Thai people in western Nghe An was virtually wiped out for a long time; no one saw a single shaman anymore...

It wasn't until recent years, with the opening up of new mechanisms, the lives of the people gradually improved, and democracy expanded in cultural and spiritual aspects to move towards integration into the global economy… that the shamanic profession began to reappear. Many young shamans have started practicing the profession exactly like the veteran shamans of the past. Many have gone to learn shamanism hoping to find a new position for themselves in the community, given the country's economic and cultural openness! It's not just the young; there are even retired officials, no longer in power at their workplaces, who suddenly dreamt of being "given a divine mandate," then went to learn shamanism and quickly became skilled shamans… hence the recent emergence of "party-member shamans" as well…

Take the case of Mr. K (Quỳ Hợp district), for example. He was a state official, a party member, and had even worked for the Fatherland Front at the district level. He used to collect countless swords used by the Mon shamans, filling the space under his desk... But after retiring, he learned the shamanic trade and quickly became a famous Mon shaman in his commune…

So, no one is forbidding shamans from practicing their profession. But today's society is moving in a completely new direction. Now, night after night, shamans sit watching television, encountering all sorts of new things about people and life, not just in their own villages, but all over the globe. People and events from some far-off place suddenly appear vividly before them, not from the Mường Then (a specific place name), but from the "scientific realm" created and brought about by people living on earth. It's laughable that some people today still go to learn the shamanic profession, hoping to make a living with their saliva and a little memory, and hoping to regain their lost position in the community in other fields, through the shamanic profession!

Thai Tam